Tự chủ chiến lược và tự lực: Bước ngoặt thể chế của Việt Nam

Phần 1: Khuôn khổ Lý luận và Sự Chuyển dịch Thể chế từ "Độc lập Tự chủ" sang "Tự chủ Chiến lược" theo Văn kiện Đại hội 14

1.1. Bước ngoặt tư duy từ thích ứng thụ động sang tự chủ chiến lược toàn diện

Nhìn lại lịch sử đối ngoại và phát triển của Việt Nam kể từ thời kỳ Đổi mới, tiến trình phát triển tư duy chiến lược của Đảng đã trải qua 4 giai đoạn mang tính bước ngoặt. Giai đoạn 1986–2000 đánh dấu nỗ lực đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế để phá thế bao vây cấm vận. Giai đoạn 2001–2010 củng cố nền tảng độc lập tự chủ gắn liền với nguyên tắc "4 Không" trong quốc phòng. Giai đoạn 2011–2025 đẩy mạnh hội nhập quốc tế chủ động và tích cực trên nhiều tầng nấc. Đến năm 2026, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của Đảng chính thức xác lập một nấc thang tư duy hoàn toàn mới: "Tự chủ chiến lược" và "Tự lực".

Sự chuyển dịch này diễn ra trong bối cảnh môi trường chiến lược tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương gia tăng cạnh tranh gay gắt giữa các đại quốc gia. Đối diện với sự vũ khí hóa quan hệ kinh tế và thương mại toàn cầu, Việt Nam không thể tiếp tục dừng lại ở thế ứng phó thụ động. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII trình Đại hội 14 cùng các văn bản hướng dẫn của Đảng ủy Bộ Ngoại giao năm 2026 đã đặt ra các mục tiêu kinh tế vĩ mô rất thách thức: tốc độ tăng trưởng GDP đạt từ 10%/năm trở lên từ năm 2026 và GDP bình quân đầu người vượt mốc 8.500 USD vào năm 2030. Để hiện thực hóa những con số này, quốc gia đòi hỏi một khuôn khổ thể chế có khả năng kiến tạo và định hình cuộc chơi, thay vì chỉ thích nghi linh hoạt với các biến động bên ngoài.

"Tồn tại một khoảng cách sâu sắc giữa tuyên bố định hướng chiến lược cấp trung ương với năng lực thể chế hóa để thực thi đồng bộ ở cấp bộ, ngành và địa phương. Nếu không triệt tiêu căn bệnh trì trệ hành chính và sự thụ động trong điều phối chính sách, khái niệm 'tự chủ chiến lược' sẽ chỉ dừng lại trên văn bản mà không thể chuyển hóa thành năng lực chống chịu thực tế của nền kinh tế."

Tuy nhiên, tôi nhận thấy điểm nghẽn thể chế lớn nhất hiện nay nằm ở chỗ tư duy quản lý ngoại giao và phát triển truyền thống vẫn còn mang nặng tính phản ứng tình huống (passive/flexible response), thiếu tính chủ động định hình (proactive shaping). Tồn tại một khoảng cách sâu sắc giữa tuyên bố định hướng chiến lược cấp trung ương với năng lực thể chế hóa để thực thi đồng bộ ở cấp bộ, ngành và địa phương. Nếu không triệt tiêu căn bệnh trì trệ hành chính và sự thụ động trong điều phối chính sách, khái niệm "tự chủ chiến lược" sẽ chỉ dừng lại trên văn bản mà không thể chuyển hóa thành năng lực chống chịu thực tế của nền kinh tế.

1.2. Mối quan hệ giữa "Tự chủ chiến lược" và 4 trụ cột "Tự lực"

Tại Văn kiện Đại hội 14 của Đảng, tự chủ chiến lược không được nhìn nhận đơn lẻ mà gắn kết hữu cơ với 4 chiều kích của tự lực nội sinh: tự lực kinh tế, tự lực công nghệ, tự lực quốc phòng và tự lực văn hóa - con người. Trong đó, tự lực công nghệ được xác định là đột phá trung tâm, với trọng tâm là làm chủ công nghệ sản xuất bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI). Tự lực quốc phòng hướng tới xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số cùng Báo cáo chính trị tại Đại hội 14 đã cụ thể hóa sự gắn kết này thành khuôn khổ pháp lý bắt buộc.

Lý luận này kế thừa sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về tự lực cánh sinh: "Một dân tộc không tự lực cánh sinh mà cứ chờ đợi sự giúp đỡ của dân tộc khác thì không đáng được độc lập". Một quốc gia muốn bảo vệ phẩm giá và chủ quyền chính trị thì bắt buộc phải sở hữu một nền kinh tế có sức chống chịu cao và năng lực làm chủ công nghệ lõi. Không một liên minh hay lời cam kết đối ngoại nào có thể thay thế được thực lực nội sinh của chính dân tộc.

Mặc dù vậy, mổ xẻ thực trạng nền kinh tế, tôi thẳng thắn chỉ ra một mâu thuẫn cấu trúc gay gắt: yêu cầu tự lực kinh tế nội địa đang đối đầu trực diện với thực trạng phụ thuộc quá lớn vào khối doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Khối FDI hiện chi phối phần lớn kim ngạch xuất khẩu và các ngành công nghệ cao, trong khi khu vực doanh nghiệp tư nhân trong nước vẫn giậm chân ở các công đoạn gia công, lắp ráp có giá trị gia tăng thấp.

Bên cạnh đó, một lỗ hổng nhận thức nguy hiểm khác là nguy cơ rơi vào bẫy "tự cô lập" nếu các cấp quản lý hiểu sai bản chất của tự chủ chiến lược là đóng cửa kinh tế hay chủ nghĩa bảo hộ cực đoan. Tự chủ chiến lược hoàn toàn không phải là khép kín đối ngoại, mà là chủ động tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu từ một vị thế tự chủ, lấy thực lực nội sinh làm điểm tựa để tham gia hợp tác bình đẳng và sòng phẳng.

Phần 2: Rào cản Hệ thống và Bất cập trong Nâng cao Năng lực Tự lực Quốc phòng

2.1. Phụ thuộc lịch sử vào nguồn cung vũ khí ngoại nhập và thách thức tự chủ công nghệ quân sự

Trong tiến trình xây dựng tiềm lực an ninh quốc gia, nền kinh tế quốc phòng Việt Nam phải đối mặt với một thực trạng lịch sử đầy sức ép: sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn cung khí tài từ bên ngoài. Dữ liệu thực chứng giai đoạn 2010–2022 cho thấy Việt Nam từng nằm trong Top 6 quốc gia nhập khẩu vũ khí lớn nhất khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Đáng chú ý, có tới 81,5% tổng lượng vũ khí nhập khẩu của Việt Nam trong giai đoạn 1995–2022 bắt nguồn từ Nga. Sự phụ thuộc đơn nguồn kéo dài này đã tạo ra rủi ro địa chính trị vô cùng lớn khi các cuộc xung đột vũ trang và lệnh trừng phạt quốc tế làm đứt gãy nghiêm trọng chuỗi cung ứng vật tư, phụ tùng thay thế.

Nhận thức rõ nguy cơ mất tự chủ, Đảng và Nhà nước đã thúc đẩy hàng loạt chương trình nội địa hóa và chuyển giao công nghệ quân sự. Báo cáo chính trị trình Đại hội 14 của Đảng (trang 5, 32) cùng Luật Công nghiệp quốc phòng, an ninh và động viên công nghiệp đã xác lập yêu cầu phát triển công nghiệp quốc phòng tự lực, tự cường, lưỡng dụng và hiện đại.

Thực tế ghi nhận nhiều bước tiến kỹ thuật ấn tượng của quân đội và các cơ sở chế tạo trong nước:

• Dự án KCT-15: Hợp tác chuyển giao công nghệ tên lửa Kh-35 Uran-E từ Nga, tạo tiền đề cho Việt Nam tự chủ sản xuất dòng tên lửa hành trình chống hạm VCM-01 và Sông Hồng.
• Phòng không tầm thấp: Tỷ lệ nội địa hóa dòng tên lửa phòng không vác vai Igla/TL-01 đã vượt mốc 90%.
• Radar và Điện tử quân sự: Nâng cấp tổ hợp tên lửa S-125 lên chuẩn S-125VT; làm chủ chế tạo các hệ thống radar cảnh giới tiên tiến như VRS-2DM, P-18M, VRS-CSX và radar mảng pha chủ động AESA băng X.
• Đóng tàu và Cơ khí vũ khí: Nhà máy Ba Son tự đóng mới thành công các tàu tên lửa lớp Molniya. Các nhà máy quốc phòng chế tạo thành công pháo tự hành 122 mm, 130 mm, 152 mm cùng kỹ thuật gia công nòng pháo phức tạp, đưa doanh số đơn hàng xuất khẩu quốc phòng đạt gần một tỷ USD.

"Sự phụ thuộc vào các linh kiện bán dẫn, vật liệu hợp kim đặc chủng và hệ thống điều khiển điện tử nhập khẩu vẫn là 'gót chân Achilles' của toàn bộ ngành sản xuất khí tài nội địa."

Tuy nhiên, tôi thẳng thắn chỉ ra rằng những thành tựu nội địa hóa nêu trên vẫn chưa thể giải quyết triệt để điểm nghẽn tự chủ công nghệ gốc. Sự phụ thuộc vào các linh kiện bán dẫn, vật liệu hợp kim đặc chủng và hệ thống điều khiển điện tử nhập khẩu vẫn là "gót chân Achilles" của toàn bộ ngành sản xuất khí tài nội địa.

Mặt khác, bài học đắt giá từ dự án nâng cấp xe tăng T-54M3 hợp tác với Israel — vốn phải hủy bỏ giữa chừng do chi phí vượt quá khả năng cân đối tài chính — đã vạch trần lỗ hổng lớn về năng lực quản trị dự án R&D. Nếu không có cơ chế thương mại hóa sản phẩm hoặc mô hình tài chính bền vững, ngân sách quốc gia sẽ khó lòng gánh vác nổi chi phí nghiên cứu và chế tạo các hệ thống khí tài hiện đại.

2.2. Điểm nghẽn thể chế, R&D và mô hình kết hợp công - tư trong công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng

Mổ xẻ các rào cản thể chế, sự trì trệ trong cơ chế quản lý tài chính và phê duyệt dự án R&D đang là lực cản lớn nhất kìm hãm đà bứt phá của công nghiệp quốc phòng. Tư duy quản lý hành chính quan liêu, nặng tính cấp phát và thiếu cơ chế chấp nhận rủi ro khoa học đã khiến nhiều đề tài nghiên cứu quân sự rơi vào tình trạng chậm tiến độ hoặc khó ứng dụng vào thực tiễn.

Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của Tập đoàn Viettel (Viettel High-Tech) đã gợi mở một mô hình phát triển đột phá. Bằng việc dùng nguồn lợi nhuận từ kinh doanh viễn thông dân sự để tái đầu tư cho R&D quân sự, đơn vị này đã làm chủ việc thiết kế, sản xuất hàng loạt thiết bị vô tuyến mã hóa, máy bay không người lái VU-C2 và hệ thống trinh sát điện tử radar V-ELINT 18.

Song song với khu vực công nghệ cao, hệ thống các nhà máy truyền thống thuộc Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng như Z111, Z189, Z113 cũng chứng minh năng lực tự lực đáng ghi nhận. Các đơn vị này đã hoàn toàn làm chủ công nghệ chế tạo ngòi nổ điện tử, thuốc phóng và thuốc nổ công nghiệp, đảm bảo nguồn vật tư thiết yếu cho quân đội.

Các doanh nghiệp công nghệ tư nhân dù sở hữu tiềm lực sáng tạo linh hoạt nhưng hoàn toàn bị đứng ngoài do rào cản về cơ chế bảo mật, tiêu chuẩn kỹ thuật quân sự và quy định tự chủ tài chính khắt khe. Tình trạng phân mảnh, khép kín giữa "khu vực quân sự" và "khu vực dân sự" đang gây lãng phí nghiêm trọng tài nguyên quốc gia.

Nếu không sớm tháo gỡ các quy định hành chính ràng buộc và xây dựng cơ chế đặt hàng công khai, minh bạch, mục tiêu tự lực quốc phòng sẽ tiếp tục bị nghẽn lại ở tầng nấc thực thi. Bảo vệ quốc gia trong kỷ nguyên mới không thể chỉ dựa vào sức mạnh đơn độc của các nhà máy nhà nước, mà phải huy động được trọn vẹn trí tuệ và tiềm lực công nghệ của toàn dân tộc.

Phần 3: Thách thức Cấu trúc Kinh tế, Bẫy "Gia công" và Rủi ro Bị kẹt trong Chuỗi Cung ứng Bán dẫn - Công nghệ Số

3.1. Rào cản pháp lý, chính sách ưu đãi và khoảng cách giữa mục tiêu vĩ mô với năng lực thực thi

Bước sang giai đoạn mới, thị trường bán dẫn Việt Nam đang đứng trước cơ hội bứt phá mạnh mẽ khi quy mô dự báo đạt 10,16 tỷ USD vào năm 2025. Tính đến cuối năm 2025, nền kinh tế đã thu hút trên 170 dự án FDI bán dẫn với tổng vốn đăng ký 11,6 tỷ USD, và con số này bứt phá lên 241 dự án với 14,2 tỷ USD vào tháng 03/2026.

Thực tiễn xuất khẩu ghi nhận kim ngạch vi mạch đạt 32,4 tỷ USD vào năm 2023 và thiết bị bán dẫn đạt 7,9 tỷ USD. Hiện tại, toàn quốc có 58 công ty thiết kế chip, bao gồm 13 doanh nghiệp trong nước và 45 doanh nghiệp FDI, sở hữu lực lượng khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế.

Cột mốc lịch sử diễn ra vào ngày 16/01/2026 khi nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên chính thức được khởi công. Đây là bước đi cụ thể hóa Quyết định 1018/QĐ-TTg với mục tiêu đến năm 2050 sẽ làm chủ 3 nhà máy fab, 20 cơ sở đóng gói và kiểm thử, 300 công ty thiết kế cùng doanh thu 100 tỷ USD mỗi năm.

Về mặt kiến tạo thể chế, Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 cùng Nghị định số 353/2025/NĐ-CP đã đặt khuôn khổ pháp lý cho ngành. Đồng thời, Nghị định số 182/2024/NĐ-CP thành lập Quỹ Hỗ trợ Đầu tư 12.800 tỷ VND nhằm hỗ trợ tới 50% chi phí R&D cho các dự án chiến lược. Sự kết hợp giữa Luật Thuế TNDN sửa đổi 2025, Thông tư 33/2025/TT-BTC và Nghị định 88/2025/NĐ-CP đã mang lại mức thuế ưu đãi 10% trong 15 năm cùng cơ chế miễn giảm thuế sâu cho doanh nghiệp. Thậm chí, các dự án R&D quy mô từ 6.000 tỷ VND còn được áp dụng thuế TNDN 5% trong 37 năm, miễn thuế 6 năm và giảm 50% trong 13 năm tiếp theo.

"Sự thiếu hụt trầm trọng lực lượng kỹ sư công đoạn trước (front-end/wafer fab) đang là điểm nghẽn chí mạng khi công tác đào tạo hiện nay chủ yếu dừng lại ở khâu đóng gói, kiểm thử (back-end) hoặc thiết kế nhẹ."

Tuy nhiên, mổ xẻ góc khuất của bức tranh vĩ mô, tôi thẳng thắn chỉ ra sự phân tán trong khâu điều phối chính sách giữa các bộ, ngành và địa phương đang làm giảm hiệu lực thi hành. Sự thiếu hụt trầm trọng lực lượng kỹ sư công đoạn trước (front-end/wafer fab) đang là điểm nghẽn chí mạng khi công tác đào tạo hiện nay chủ yếu dừng lại ở khâu đóng gói, kiểm thử (back-end) hoặc thiết kế nhẹ.

Mặt khác, các thủ tục hành chính rườm rà và cơ chế giải ngân phức tạp khiến khối doanh nghiệp tư nhân rất khó tiếp cận nguồn vốn từ Quỹ Hỗ trợ Đầu tư. Khoảng cách giữa khát vọng vĩ mô bứt phá với năng lực thực thi tế bào đang có nguy cơ biến các đại dự án thành những lời hứa trên giấy.

Tình trạng thiếu đồng bộ giữa cơ sở hạ tầng năng lượng, đất sạch và mạng lưới dữ liệu dùng chung cũng tạo ra bức tường cản trở việc thu hút các dòng vốn công nghệ thế hệ mới. Khi tốc độ ban hành văn bản chính sách nhanh hơn năng lực chuyển hóa thực tế, rủi ro đứt gãy niềm tin của các nhà đầu tư chiến lược là điều hoàn toàn có thể dự báo.

Bài học đắt giá là không thể đo lường sự thành công của chính sách bán dẫn bằng số lượng dự án FDI đăng ký, mà phải đo bằng tỷ lệ sở hữu trí tuệ và năng lực tự chủ của doanh nghiệp nội địa. Nếu chỉ dừng lại ở việc bán sức lao động giá rẻ trong các nhà máy đóng gói, chúng ta đang biến phẩm giá của người lao động Việt Nam thành công cụ tích lũy tư bản cho các tập đoàn đa quốc gia.

3.2. Bất cập trong mô hình "China+1", nguy cơ hàng quá cảnh (transshipment) và áp lực thuế quan đối ứng từ Mỹ

Chuyển sang khía cạnh thương mại toàn cầu, sức ép cấu trúc đang đè nặng lên nền kinh tế khi kim ngạch nhập khẩu hàng hóa trung gian từ Trung Quốc đạt tới 163 tỷ USD vào năm 2024. Tình trạng này phản ánh thực tế đáng quan ngại khi 75% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam hoàn toàn bị chi phối bởi khối doanh nghiệp FDI, trong đó Samsung giữ vị thế áp đảo.

Căng thẳng địa - kinh tế leo thang đỉnh điểm khi Mỹ áp đặt mức thuế phạt quá cảnh (transshipment tariff) lên tới 40% từ tháng 07/2025 cùng các khung thuế đối ứng từ 20% đến 40%. Các tính toán kinh tế vĩ mô cảnh báo rằng nếu chịu mức phạt thuế quan tối đa, tổn thất tăng trưởng GDP của Việt Nam có thể bị kéo giảm tới 5%.

Mổ xẻ bản chất chuỗi sản xuất, tôi nhận thấy hoạt động xuất khẩu hiện nay mang đậm tính chất quá cảnh và lắp ráp đơn thuần (pass-through production). Tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa tạo ra trong nước vẫn ở mức vô cùng khiêm tốn, khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước mọi biến động chính sách từ các nước lớn.

"Mô hình 'China+1' không hề giúp Việt Nam độc lập hơn về kinh tế, mà trái lại đang biến quốc gia thành điểm trung chuyển thụ động cho dòng linh kiện đầu vào từ Trung Quốc."

Mặc dù đã tham gia các quy định chặt chẽ về Quy tắc xuất xứ hàng hóa (Rules of Origin) trong FTA RCEP hay các cam kết song phương Mỹ - Việt, lỗ hổng kiểm soát thực thi vẫn rất lớn. Sự thiếu hụt cơ chế giám sát hiện diện thương mại đối với các sàn giao dịch dữ liệu và hàng hóa càng làm gia tăng nguy cơ gian lận thương mại.

Mô hình "China+1" không hề giúp Việt Nam độc lập hơn về kinh tế, mà trái lại đang biến quốc gia thành điểm trung chuyển thụ động cho dòng linh kiện đầu vào từ Trung Quốc. Sự suy yếu và quy mô manh mún của khối doanh nghiệp tư nhân nhỏ và vừa (MSME) khiến chúng ta không thể xây dựng được các chuỗi cung ứng nội địa có sức chống chịu cao.

Sự phụ thuộc kép này — nhập khẩu linh kiện đầu vào từ một phía và phụ thuộc thị trường đầu ra ở một phía khác — đang đặt tự chủ chiến lược vào thế báo động đỏ. Nếu không kiên quyết xóa bỏ tư duy mượn đường xuất khẩu để kiến tạo năng lực sản xuất nội sinh, quốc gia sẽ mãi bị kẹt ở vạch xuất phát của chuỗi giá trị toàn cầu. Con đường tự lực không cho phép chúng ta duy trì thái độ thỏa mãn với những con số kim ngạch xuất khẩu ấn tượng nhưng bản chất chỉ là "tiền chảy qua tay" của các tập đoàn nước ngoài. Phẩm giá quốc gia và lợi ích của thế hệ tương lai đòi hỏi một cuộc cách mạng thể chế triệt để nhằm bảo hộ và phát triển thực lực kinh tế dân tộc.

Phần 4: Ngoại giao Cây tre trước Sức ép Phân cực Mỹ - Trung và Rủi ro Xói mòn Không gian Chiến lược

4.1. So sánh mô hình VSAM của Việt Nam với các cường quốc tầm trung

Đặt trong bức tranh toàn cảnh địa chính trị đa cực đầy biến động, chiến lược đối ngoại của Việt Nam không hoạt động trong một môi trường chân không, mà chịu tác động dữ dội từ cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các đại quốc gia. Báo cáo chính trị tại Đại hội 14 của Đảng năm 2026 (trang 1, 5, 16) đã khẳng định quyết tâm bảo vệ đến mức cao nhất lợi ích quốc gia - dân tộc dựa trên khuôn khổ Tự chủ chiến lược và Tự lực, đưa đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa lên một tầm cao mới.

Để đánh giá chính xác sức bền của mô hình Tự chủ chiến lược Việt Nam (VSAM), tôi đặt mô hình này lên bàn cân so sánh với chiến lược đối ngoại của 3 cường quốc tầm trung điển hình: Ấn Độ, Indonesia và Thổ Nhĩ Kỳ. Kết quả mổ xẻ cho thấy một sự phân hóa sâu sắc về nền tảng thể chế, mức độ linh hoạt cũng như sức ép địa chính trị mà mỗi quốc gia phải gánh chịu.

Ấn Độ theo đuổi chiến lược Đa liên kết (Multi-alignment) với sự chủ động cao, tham gia Bộ Tứ Quad nhưng vẫn duy trì mua sắm khí tài từ Nga trên nền tảng thể chế dân chủ liên bang. Thổ Nhĩ Kỳ thực thi chiến lược Tự chủ giao dịch (Transactional Autonomy) mang nặng tính cơ hội và cá nhân hóa, dẫn đến sự bất ổn kinh tế vĩ mô trầm trọng và xói mòn niềm tin chiến lược dài hạn.

Trong khi đó, Indonesia kiên trì với nguyên tắc Bebas-Aktif (Độc lập và Năng động) gắn liền với vai trò trung tâm của ASEAN, nhưng năng lực thể chế hóa và điều phối liên ngành chỉ ở mức trung bình. Ngược lại, mô hình VSAM của Việt Nam sở hữu mức độ thể chế hóa rất cao nhờ sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Đảng, tạo ra khả năng điều phối đồng bộ giữa đối ngoại, quốc phòng và kinh tế.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng là quốc gia phải đối mặt với một mức độ sức ép trực tiếp và gay gắt nhất từ Trung Quốc tại Biển Đông, khiến không gian diễn dịch chiến lược bị thu hẹp đáng kể so với các cường quốc tầm trung khác. Dù vậy, nhờ nghệ thuật Ngoại giao Cây tre kiên định về nguyên tắc và linh hoạt về sách lược, Việt Nam đã xác lập một kỷ lục ngoại giao lịch sử khi hoàn thành việc nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện với cả 4 cường quốc hàng đầu: Mỹ (tháng 9/2023), Trung Quốc (tháng 12/2023), Úc (tháng 3/2024) và Nhật Bản (tháng 11/2024). Việc cùng lúc thiết lập quan hệ ở cấp độ cao nhất với các bên đối đầu chiến lược chứng minh khả năng đa cân bằng vượt trội của Việt Nam trong việc tranh thủ nguồn lực cho phát triển.

"Nếu chỉ dựa vào sự mềm dẻo ngoại giao mà thiếu đi thực lực công nghệ và kinh tế nội sinh, vị thế cây tre sẽ rất dễ rơi vào thế chao đảo trước những trận bão lốc địa chính trị."

Mặc dù đạt được những thành tựu đối ngoại ngoạn mục, tôi thẳng thắn chỉ ra một mâu thuẫn hệ thống đang hiện hữu giữa nguyên tắc "4 Không" cứng cỏi với yêu cầu linh hoạt ứng phó trước các tập hợp lực lượng mới. Nguyên tắc "4 Không" vốn là tấm lá chắn bảo vệ an ninh quốc gia, nhưng nếu bị tư duy quản lý áp dụng một cách máy móc, nó có thể biến thành rào cản ngăn Việt Nam tham gia sâu vào các mạng lưới an ninh phi truyền thống. Đặc biệt, trước xu thế các đại quốc gia cưỡng ép "chọn bên" thông qua việc thiết lập các tiêu chuẩn công nghệ khép kín và chuỗi cung ứng độc quyền, không gian diễn dịch chính sách của Việt Nam đang đối mặt với rủi ro bị thu hẹp nghiêm trọng.

4.2. Giới hạn của "Ngoại giao Cây tre" khi thương mại và an ninh bị vũ khí hóa

Bước sang kỷ nguyên cạnh tranh gay gắt, ranh giới giữa kinh tế và an ninh quốc gia đã hoàn toàn bị xóa bỏ khi các cường quốc không ngần ngại vũ khí hóa quan hệ thương mại để thực hiện mục tiêu trừng phạt và kiềm chế địa chính trị. Trong bối cảnh đó, tư duy tách rời phát triển kinh tế khỏi nhiệm vụ bảo vệ an ninh chủ quyền không còn phù hợp, vạch trần những giới hạn cấu trúc của trường phái Ngoại giao Cây tre.

Sự phụ thuộc sâu sắc của Việt Nam vào hạ tầng đường sắt, thiết bị viễn thông 5G và tình trạng thâm hụt thương mại kỷ lục với Trung Quốc đang tạo ra một thực trạng đáng quan ngại. Hiện tượng này phản ánh nguy cơ "cây tre mất rào chắn" (fenceless bamboo), khi sự gắn kết kinh tế quá mức có thể bị đối phương lợi dụng làm công cụ gây áp lực chính trị trong các tranh chấp thực địa.

Ở chiều ngược lại, nền kinh tế Việt Nam cũng đang đứng trước áp lực dữ dội từ phía Mỹ thông qua các sắc thuế quan trừng phạt chống lẩn tránh và gian lận xuất xứ. Các chính sách bảo hộ thương mại nghiêm ngặt từ Washington đe dọa trực tiếp đến các ngành xuất khẩu chủ lực, buộc Việt Nam phải trả giá đắt nếu không chứng minh được tính tự chủ của chuỗi sản xuất trong nước.

Trên phương diện an ninh hàng hải, tôi kiên quyết cảnh báo rủi ro nền đối ngoại sa vào tâm lý chủ quan (complacency) khi đặt quá nhiều kỳ vọng vào tiến trình đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC). Trong khi các cuộc đàm phán ngoại giao diễn ra kéo dài, thực địa Biển Đông đã và đang bị đối phương thay đổi cấu trúc một cách đơn phương thông qua các hoạt động bồi đắp và quân sự hóa quy mô lớn.

Tuyên bố chung song phương Việt - Trung, Việt - Mỹ hay các cam kết dựa trên Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982) là những cơ sở pháp lý quan trọng, nhưng chúng không thể thay thế cho năng lực răn đe thực tế (hard power). Khi ngoại giao mềm thiếu đi điểm tựa là sức mạnh quân sự và năng lực thực thi pháp luật trên biển vững chắc, mọi lời kêu gọi tôn trọng luật pháp quốc tế sẽ trở nên yếu ớt trước sức ép thực thể.

"Một quốc gia không thể có tự chủ chiến lược thực sự nếu mọi mắt xích sản xuất thiết yếu và hạ tầng công nghệ then chốt đều nằm trong tay các tập đoàn nước ngoài."

Mổ xẻ sâu hơn vào gốc rễ vấn đề, nguy cơ bị bào mòn quyền tự quyết chính trị bắt nguồn trực tiếp từ sự phụ thuộc quá lớn của nền kinh tế vào thị trường tiêu thụ và nguồn nguyên liệu đầu vào ngoại nhập. Ngoại giao Cây tre chỉ có thể phát huy tối đa hiệu quả khi bộ rễ tự lực nội sinh được cắm sâu vào lòng dân tộc và nền kinh tế đủ sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài. Đã đến lúc Việt Nam phải bứt phá khỏi tư duy thích ứng thụ động, khẩn trương nâng cấp công cụ răn đe thực chất để bảo vệ vững chắc phẩm giá và chủ quyền quốc gia trong một thế giới đầy biến động.

Phần 5: Khuyến nghị Giải pháp và Cấu trúc Thể chế Hướng tới Tự lực Toàn diện trong Kỷ nguyên Mới

5.1. Hoàn thiện mô hình ngoại giao đa phương do Đảng lãnh đạo (PLMD) và tinh gọn bộ máy thể chế

Nhìn thẳng vào thực tiễn, cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy đã đạt được những con số ấn tượng khi giảm 34,9% số đơn vị cấp trung ương và cắt giảm 46% số đơn vị hành chính cấp tỉnh. Đây là tiền đề thể chế quan trọng được Báo cáo chính trị tại Đại hội 14 (trang 8, 33) nhấn mạnh nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong giai đoạn phát triển mới.

Tuy nhiên, tôi cho rằng mâu thuẫn lớn nhất hiện nay chính là sự phân tán và chồng chéo chức năng giữa các cơ quan đảm nhiệm công tác đối ngoại. Chúng ta đang thiếu một cơ chế điều phối liên ngành phản ứng nhanh đủ sức xử lý các biến động địa chính trị hay khủng hoảng thương mại đột xuất.

Để khắc phục điểm nghẽn này, việc thể chế hóa Mô hình Ngoại giao Đa phương do Đảng lãnh đạo (PLMD) là một giải pháp mang tính sống còn. Mô hình này tạo ra sự kết nối hữu cơ giữa đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại Nhân dân thành một khối thống nhất.

"Nếu không có một cơ quan chỉ huy tập trung và đồng bộ, mọi đường lối đối ngoại dẫu sắc bén đến đâu cũng sẽ bị xói mòn bởi căn bệnh quan liêu. Sức mạnh của một quốc gia trên trường quốc tế không nằm ở sự phình to về bộ máy, mà nằm ở năng lực hành động quyết đoán và nhất quán."

5.2. Đột phá thể chế R&D, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và nâng chất lượng nguồn nhân lực công nghệ lõi

Xác định công nghệ là chìa khóa tự lực, Việt Nam đặt mục tiêu nâng ngân sách dành cho R&D lên mức 2% GDP trong kỷ nguyên mới. Song song đó là chương trình cấp 1.500 học bổng toàn phần đào tạo công nghệ chiến lược tại nước ngoài và kế hoạch đưa AI vào chương trình giảng dạy phổ thông.

Nền kinh tế đang duy trì quy mô đào tạo từ 70.000 đến 80.000 sinh viên CNTT mỗi năm nhằm đón đầu làn sóng thiếu hụt 70 đến 85 triệu lao động ICT toàn cầu đến năm 2030 theo dự báo của OECD. Khuôn khổ pháp lý đã được củng cố thông qua Nghị quyết số 57-NQ/TW, Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, công tác bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ chưa đủ đanh thép và sự lỏng lẻo trong liên kết giữa Viện nghiên cứu, Trường đại học với Doanh nghiệp đang khiến các sản phẩm R&D bị xếp xó. Nếu không giải phóng năng lực sáng tạo của trí thức và bảo vệ thành quả lao động của họ, chúng ta sẽ mãi là kẻ đi làm thuê trên chính quê hương mình.

Tự chủ công nghệ không thể mua được bằng tiền, mà phải được đánh đổi bằng một thể chế dung dưỡng cho sự đổi mới và tôn trọng nhân tài. Đó chính là con đường duy nhất để bảo vệ phẩm giá dân tộc và đưa Việt Nam bứt phá vươn mình trong kỷ nguyên mới.