Khi Tấm Áo Choàng Đen Đổi Màu: Nụ Cười Chua Chát Nơi Pháp Đình

Phần một: Khởi đầu nghịch lý - Vở kịch hoán đổi thân phận nơi pháp đình

1.1. Nụ cười chua chát trước một danh xưng mới

Tiếng quạt trần quay đều từng nhịp nặng nề trong phòng xử, phả luồng gió khô khốc vào gương mặt của những người dự khán.

Một giọng nói bỗng cất lên từ bàn luật sư, rành rọt và tha thiết đến mức khiến cả khán phòng phải im bặt.

Người đàn ông trung niên trong bộ âu phục chỉnh tề đang cất lời bảo vệ cho một nữ hiệu trưởng bằng tất cả sự thấu cảm. Từng lời lẽ trau chuốt về quyền sống, về lòng nhân đạo và phẩm giá con người được ông ta nhấn nhá đầy truyền cảm.

Thế nhưng, khoảnh khắc danh tính của vị luật sư ấy được xướng lên là Trương Việt Toàn, tôi đã phải bật cười trong sự ngỡ ngàng tột độ. Đó chẳng phải là một trò đùa cay đắng nhất của chốn công đường hay sao?

Người đang say sưa giảng giải về lòng trắc ẩn hôm nay lại chính là vị cựu thẩm phán hình sự từng gieo rắc bao bản án nghiệt ngã tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội. Một người bạn lâu năm trong giới quan sát tư pháp đã gửi cho tôi dòng tin nhắn mỉa mai: "Hóa ra kẻ từng đạp đổ công lý năm xưa nay đã kịp khoác lên mình tấm áo mới."

Nụ cười chua chát trên môi tôi vụt tắt, nhường chỗ cho một cảm giác ớn lạnh chạy dọc sống lưng. Ký ức về một giai đoạn tư pháp đầy bóng tối bỗng chốc dội về, sống động và nhức nhối như một vết thương chưa từng lành miệng.

Bạn biết đấy, người ta có thể dễ dàng in lại một tấm danh thiếp sang trọng, nhưng làm sao gột sạch được những vết mực lịch sử? Tấm áo choàng luật sư không thể lập tức biến một bàn tay từng phán quyết bất công thành biểu tượng của lòng từ tâm.

1.2. Bi kịch của niềm tin và chiếc áo bào bị hoen ố

Trong mắt của hầu hết người dân, nghề luật sư luôn mang một vẻ đẹp thiêng liêng và đáng kính. Họ giống như những hiệp sĩ dấn thân không mệt mỏi để bảo vệ kẻ yếu thế trước sóng gió của búa rìu quyền uy.

Chiếc áo choàng đen đại diện cho sự độc lập, sự quả cảm và một chuẩn mực đạo đức không thể hoen ố. Thế nhưng, niềm tin thiêng liêng ấy đang phải đối mặt với một thực tế đầy trớ trêu đến từ các cựu quan chức tòa án.

Theo quy định hiện hành, các cựu thẩm phán khi rời ngành thường được ưu ái miễn tập sự để nhanh chóng nhận thẻ hành nghề luật sư. Cơ chế dễ dãi ấy đã biến cánh cửa vào nghề thành một lối đi quá thuận tiện và êm ả.

Chốn pháp đình bỗng chốc trở thành một sân khấu xoay vòng của những khuôn mặt cũ. Kẻ hôm qua còn ngồi trên bục cao để gạt bỏ quyền tranh tụng, hôm nay đã thản nhiên đứng dưới phòng xử để nhân danh công bằng.

Sự tráo đổi danh vị diễn ra mượt mà đến mức người trong cuộc dường như chẳng hề cảm thấy một chút ngượng ngùng nào. Điều đó để lại trong lòng công chúng một nỗi hoang mang và hụt hẫng vô bờ bến.

Ranh giới giữa người bảo vệ lẽ phải và kẻ từng chà đạp lẽ phải bỗng chốc trở nên mỏng manh hơn bao giờ hết. Liệu một người từng quen thói áp đặt quyền lực có thể thực lòng thấu cảm với nỗi oan khiên của người cùng khổ?

Khi những mỹ từ nhân đạo được thốt ra từ một tâm thức phi pháp lý, đó tuyệt nhiên không phải là sự hối cải. Đó chính là một sự thóa mạ tột cùng đối với hai chữ công lý.

Phần 2: Ký ức kinh hoàng tại Đồng Tâm - Búa rìu quyền uy và sự bức tử tố tụng

2.1. Rào cản quyền bào chữa và sự nhượng bộ miễn cưỡng

Không khí sáng ngày 7 tháng 9 năm 2020 tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội đặc quánh sự căng thẳng.

Hàng rào an ninh nhiều lớp dựng lên từ tờ mờ sáng, cô lập hoàn toàn khu vực xét xử 29 người nông dân Đồng Tâm với thế giới bên ngoài.

Bước vào phòng xử, đập vào mắt những người có mặt là một cảnh tượng lạnh lẽo đến rợn ngợp.

Hơn 50% số ghế trong khán phòng bị chiếm trọn bởi sắc phục cảnh sát cơ động và lực lượng an ninh trang bị vũ khí.

Ở hàng ghế dự khán, tuyệt nhiên không có lấy một người thân nào của các bị cáo được phép bước qua cánh cửa thép.

Nhưng điều tồi tệ nhất không chỉ dừng lại ở sự vắng bóng của gia đình họ. Nó nằm ở cách quyền con người bị tước đoạt công khai ngay trước thanh thiên bạch nhật.

Các luật sư bước vào phiên xét xử với tâm thế bảo vệ công lý, nhưng nhận lại chỉ là sự phong tỏa nghiệt ngã.

Họ bị ngăn cản tiếp xúc với thân chủ suốt nhiều tháng ròng trong trại tạm giam, nơi mọi cuộc trao đổi hiếm hoi đều có cán bộ quản giáo giám sát từng cử chỉ.

Đến khi đứng giữa chốn công đường, rào cản ấy tiếp tục dựng lên sừng sững như một bức tường thép.

Khi các luật sư yêu cầu được tiếp xúc thân chủ để làm rõ các tình tiết quan trọng, chủ tọa Trương Việt Toàn đã buông ra câu trả lời lạnh ngắt: "Không cần thiết".

Ba chữ ngắn ngủi ấy thốt ra từ miệng người cầm cân nảy mực chẳng khác nào một gáo nước lạnh tạt thẳng vào nền tư pháp. Đó là sự chối bỏ trắng trợn những quy tắc sơ đẳng nhất của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Không cam chịu để quyền bào chữa bị bóp nghẹt, 13 luật sư đã đồng loạt đặt bút ký vào lá đơn khiếu nại khẩn cấp.

Lá đơn được gửi thẳng đến Chánh án Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội, đồng thời công khai trước dư luận như một lời tố giác đanh thép. Trước làn sóng phản đối sục sôi từ giới luật gia và áp lực dư luận dâng cao, vị chủ tọa mới chịu lùi bước.

Sự nhượng bộ diễn ra vào ngày thứ hai của phiên xử, nhưng nó mang đầy vẻ gượng gạo và bực dọc của kẻ quen thói áp đặt quyền uy.

Cảm giác ngột ngạt nơi pháp đình lúc ấy khiến bất kỳ ai có lương tri cũng phải nghẹn thắt nơi lồng ngực. Một phiên tòa từ chối quyền bào chữa ngay từ ngưỡng cửa mở đầu đã tự phơi bày bản chất của một bản án định sẵn.

2.2. Kế hoạch 419A và câu cửa miệng gạt bỏ sự thật

Mọi bi kịch đẫm máu của vùng đất Đồng Tâm đều bắt nguồn từ một cuộc tập kích bất ngờ trong màn đêm.

Rạng sáng ngày 9 tháng 1 năm 2020, hàng nghìn cảnh sát mang theo súng đạn tiến vào thôn Hoành, vây ráp tư gia cụ Lê Đình Kình khi làng quê còn chìm trong giấc ngủ.

Dư luận và giới luật sư liên tục đặt ra câu hỏi nhức nhối về tính chính danh của chiến dịch vũ trang quy mô lớn ấy. Ai là người đã ra lệnh nổ súng và điều động một lực lượng khổng lồ đột kích vào nhà dân giữa đêm khuya?

Mọi manh mối pháp lý đều hướng về bản kế hoạch tác chiến mang mật danh Kế hoạch 419A do Công an thành phố Hà Nội xây dựng.

Bản kế hoạch ấy chính là chiếc chìa khóa duy nhất để làm sáng tỏ toàn bộ nguồn cơn và trách nhiệm của các bên trong thảm kịch.

Trước tòa, các luật sư bào chữa đã liên tục yêu cầu Hội đồng xét xử phải thu thập và giải mật bản Kế hoạch 419A để đưa vào hồ sơ vụ án. Họ muốn làm rõ tính hợp pháp của việc nổ súng tấn công và xem xét liệu lực lượng thi hành có vượt quá giới hạn công vụ hay không.

Thế nhưng, đáp lại yêu cầu chính đáng và mang tính sống còn đó chỉ là thái độ né tránh đến kỳ lạ của chủ tọa Trương Việt Toàn.

Ông ta dập tắt mọi nỗ lực tìm kiếm sự thật bằng câu cửa miệng lạnh lùng: "Không phải điều gì cũng cần phải chứng minh".

Đó là một phát ngôn đầy quyền uy nhưng lại thóa mạ trực tiếp vào nguyên tắc trọng chứng hơn trọng cung. Đến khi các luật sư kiên quyết yêu cầu triệu tập đại diện Công an thành phố Hà Nội, vị chủ tọa lại buông ra lời giải thích khôi hài: "Họ đến trễ".

Để rồi ngay sau đó, ông nhanh chóng khép lại vấn đề bằng điệp khúc quen thuộc: "Không cần thiết".

Sự vắng mặt được dung túng của lực lượng công an đã biến phiên xét hỏi thành một màn độc thoại đầy khiên cưỡng. Mọi cánh cửa dẫn đến sự thật đều bị đóng sầm bởi chiếc búa gỗ của người ngồi ghế quan tòa.

Nỗi uất nghẹn dâng lên tột cùng khi lý lẽ thượng tôn pháp luật hoàn toàn bất lực trước bức tường quyền lực sắt đá. Khi công lý sợ hãi ánh sáng của chứng cứ, sự thật lập tức bị biến thành điều cấm kỵ nơi chốn công đường.

2.3. Chiếc hố kỹ thuật không khói và thước phim dàn dựng

Đỉnh điểm của sự phi lý trong phiên tòa Đồng Tâm nằm ở hiện trường chiếc giếng trời định mệnh.

Cáo trạng quy kết hai người con của cụ Kình là Lê Đình Công và Lê Đình Chức tội danh giết người vì đã đổ xăng thiêu chết 3 chiến sĩ công an dưới hố kỹ thuật.

Thế nhưng, bất kỳ ai có kiến thức khoa học cơ bản đều nhận thấy sự hoang đường đến rợn người trong kịch bản này.

Chiếc hố kỹ thuật có thể tích rất hẹp, lại nằm sâu và thiếu dưỡng khí trầm trọng. Một đám cháy muốn thiêu rụi hoàn toàn 3 thi thể người lớn thành than tro đòi hỏi một lượng oxy khổng lồ cùng nhiệt lượng cực đại duy trì liên tục.

Nguyên lý vật lý chứng minh rằng ngọn lửa xăng trong một không gian chật hẹp và thiếu khí như vậy sẽ tự lụi tàn chỉ sau vài chục giây vì cạn kiệt dưỡng khí. Các chuyên gia toán học và vật lý độc lập đã công bố nghiên cứu chỉ ra hàng trăm điểm mâu thuẫn không thể chối cãi trong kết luận điều tra.

Đứng trước những điểm bất thường quá lớn, nhóm luật sư kiên quyết yêu cầu Hội đồng xét xử phải tổ chức thực nghiệm hiện trường vụ án. Đó là phương pháp khoa học duy nhất để kiểm chứng xem lời khai nhận tội có phù hợp với quy luật tự nhiên hay không.

Thế nhưng, thẩm phán Trương Việt Toàn đã dứt khoát từ chối với lý do muôn thuở: "Không cần thiết".

Để khỏa lấp khoảng trống mênh mông của những thiếu sót thực nghiệm, cơ quan công tố đã cho trình chiếu hàng loạt video nhận tội của các bị cáo ngay tại phòng xử.

Trớ trêu thay, những thước phim ấy lại phơi bày dấu vết dàn dựng và cắt ghép thô bạo. Toàn bộ phông nền phía sau người bị lấy lời khai đều bị xóa trắng hoặc làm mờ bằng kỹ thuật số, che giấu hoàn toàn địa điểm và hoàn cảnh ghi hình.

Kỳ dị hơn, trong giai đoạn điều tra khi tư cách tố tụng chỉ là bị can, thì các dòng chữ chèn trên màn hình video lại ghi rõ là bị cáo.

Là một thẩm phán hình sự kỳ cựu, Trương Việt Toàn thừa hiểu một chứng cứ điện tử đã bị can thiệp kỹ thuật sẽ hoàn toàn mất đi tính nguyên vẹn và giá trị chứng minh. Thế nhưng, ông ta vẫn mặc nhiên công nhận những đoạn phim ngụy tạo ấy như một bằng chứng đanh thép để kết tội.

Chiếc búa công lý gõ xuống dứt khoát, tước đoạt sinh mạng của 2 con người bằng 2 bản án tử hình nghiệt ngã.

Tiếng búa ấy không đại diện cho lẽ phải, mà chỉ gióng lên khúc ca ai điếu cho sự liêm chính của nền tư pháp. Bàn tay đã từng ký vào những bản án vấy máu đồng bào không thể nào được gột rửa chỉ bằng sự lãng quên của thời gian.

Phần 3: Cuộc hội ngộ định mệnh - Khi búa rìu và khiên chắn chung một mái nhà

3.1. Người bạn diễn hoàn hảo dưới mái nhà Hồng Bách

Số phận đôi khi sắp đặt những màn tái ngộ khiến người ta không khỏi rùng mình vì sự trớ trêu đến hoàn hảo. Sau khi rũ bỏ chiếc áo thẩm phán đầy điều tiếng, Trương Việt Toàn không hề lẻ loi tìm đường hành nghề nơi chốn thương trường.

Điểm dừng chân mới của ông ta chính là Công ty Luật TNHH Hồng Bách và Cộng sự. Nơi ấy được gây dựng bởi luật sư Nguyễn Hồng Bách, một gương mặt quá đỗi quen thuộc đối với bất kỳ ai từng theo dõi tấn bi kịch Đồng Tâm.

Chẳng phải đây chính là cặp bài trùng từng tung hứng nhịp nhàng trên nỗi oan khiên của người nông dân hay sao? Năm ấy, khi Trương Việt Toàn ngồi chễm chệ trên bục chủ tọa gạt bỏ mọi lẽ phải, thì dưới khán phòng, Nguyễn Hồng Bách lại sắm trọn vai diễn của một kẻ hộ công đắc lực cho quyền uy.

Trong ký ức của những người dự khán năm đó, màn trình diễn của Nguyễn Hồng Bách tại phiên tòa Đồng Tâm thực sự là một đỉnh cao của kỹ nghệ kịch trường. Thay vì tập trung vào nghiệp vụ tranh tụng sắc bén hay làm rõ các căn cứ bồi thường dân sự, vị luật sư này đã biến phòng xử án thành nhà tang lễ bi thương và ai oán.

Suốt hàng chục phút đồng hồ, ông ta say sưa than khóc bằng những mỹ từ sướt mướt để kích động tâm lý đám đông. Từng câu chữ than vãn về cảnh “cha mẹ già ngóng trông, vợ trẻ góa phụ, con thơ khát sữa” vang lên nhức nhối như muốn nuốt chửng toàn bộ lý trí pháp lý của người nghe.

Chưa dừng lại ở đó, Nguyễn Hồng Bách còn tỉ mỉ đọc từng dòng biên bản giám định tử thi, mô tả rợn người về những thi thể “cháy trơ xương” nhằm gieo rắc sự ghê sợ tột cùng. Đó là thứ cảm xúc ủy mị được dàn dựng tinh vi để khỏa lấp đi bản chất hoang đường của kết luận điều tra.

Đỉnh điểm của sự mị dân là khi các luật sư độc lập kiên quyết yêu cầu thực nghiệm hiện trường chiếc hố kỹ thuật để kiểm chứng quy luật khoa học. Nguyễn Hồng Bách đã lập tức đứng bật dậy, cao giọng phản đối bằng một câu hỏi đầy tính kích động:

“Chúng ta có thể dựng lại hiện trường một vụ giết người tàn bạo như vậy hay không? Ai là người dám chui vào cái hố đó cho người khác đổ xăng lên?”

Lối tư duy đánh tráo khái niệm ấy khôi hài đến mức xem việc thực nghiệm điều tra khoa học đồng nghĩa với hành vi tái diễn việc thiêu sống con người. Sự kể lể vô bổ kéo dài lê thê đến mức khiến các luật sư chân chính không thể tiếp tục ngồi im chịu trận.

Luật sư Đặng Đình Mạnh đã buộc phải đứng dậy ngắt lời đồng nghiệp, yêu cầu chủ tọa chấn chỉnh để phiên tòa quay trở về đúng quỹ đạo tranh tụng nghiêm cẩn. Khoảnh khắc ấy đã vô tình tạo nên một bức ảnh lịch sử do Thông tấn xã Việt Nam ghi lại: hình ảnh hai luật sư cùng đứng phát biểu trong một khán phòng ngột ngạt.

Giờ đây, bức màn nhung của quá khứ đã được vén lên trọn vẹn khi búa rìu phán quyết và chiếc khiên ngụy biện chính thức về chung một mái nhà. Kẻ từng ngồi ghế chủ tọa tước đoạt sự thật nay lại bắt tay với người từng dùng nước mắt kịch nghệ để bóp nghẹt tiếng kêu oan của dân lành.

Dân gian xưa nay vẫn thường đúc kết bằng câu ngạn ngữ sâu cay: ngưu tầm ngưu, mã tầm mã. Sự hội tụ này không hề ngẫu nhiên, mà là sự đồng điệu tuyệt đối giữa quyền lực tố tụng độc đoán và kỹ nghệ diễn xuất nhân danh công lý.

3.2. Cơn bão truyền thông từ chiếc BMW và bản lĩnh bao che

Nếu bạn nghĩ rằng bản lĩnh bảo vệ quyền uy của Nguyễn Hồng Bách chỉ dừng lại ở vụ án Đồng Tâm, thì bạn đã lầm to. Thói quen đứng về phía kẻ mạnh một lần nữa được phơi bày trần trụi qua vụ tai nạn giao thông kinh hoàng trên phố Nguyễn Huy Tự.

Vụ việc xảy ra khi chiếc xe sang BMW X3 do cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương điều khiển đã tông thẳng vào hai cha con đang lưu thông trên đường. Cú va chạm tàn khốc đã nghiền nát đôi chân của người cha khốn khổ và cướp đi sinh mạng của cô con gái vừa tròn 18 tuổi.

Thế nhưng, sau hơn 1 năm im lặng đến khó hiểu, cơ quan điều tra lại bất ngờ ban hành quyết định miễn trách nhiệm hình sự cho thủ phạm. Quyết định khó tin ấy lập tức thổi bùng một cơn thịnh nộ dữ dội trong dư luận cả nước.

Giữa tâm bão chỉ trích, luật sư Nguyễn Hồng Bách lại một lần nữa xuất hiện chễm chệ trên sóng Thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam (VTV). Trong phóng sự dài hơn 6 phút được phát sóng rộng rãi, ông ta hăng hái lên tiếng khẳng định quyết định đình chỉ vụ án là hoàn toàn “đúng quy trình”.

Vị luật sư viện dẫn việc gia đình nạn nhân đã nhận tiền bồi thường và làm đơn bãi nại để coi đó như một chiếc kim bài miễn tội tuyệt đối. Họ thản nhiên phớt lờ thực tế rằng việc tước đoạt sinh mạng của một con người không thể dễ dàng dàn xếp bằng vài cọc tiền bồi thường.

Liệu pháp luật sinh ra là để bảo vệ công lý hay chỉ là thứ công cụ che chắn cho những chiếc ghế quyền lực? Trong khi những người cầm cân nảy mực bận rộn thanh minh cho cựu quan chức, thì nơi góc phố định mệnh lại diễn ra một cảnh tượng xót xa khác.

Tại gốc cây số 55 đường Nguyễn Huy Tự, nơi cô nữ sinh 18 tuổi trút hơi thở cuối cùng, những dải nơ trắng và bó hoa tươi do người dân lặng lẽ đến đặt đã bị dọn dẹp không thương tiếc. Nhà chức trách vội vã xóa sạch mọi dấu vết tưởng niệm chỉ vì lo sợ ánh sáng của sự thật và lòng trắc ẩn của cộng đồng.

Hình ảnh gốc cây trơ trụi bị cưỡng chế đối lập gay gắt với vẻ mặt tự đắc của vị luật sư trên màn hình truyền hình. Nỗi đau đớn tột cùng của người dân thấp cổ bé họng bị nghiền nát dưới bánh xe quyền lực, rồi lại tiếp tục bị chà đạp bởi những lý lẽ bao che trắng trợn.

Những luật sư dũng cảm bảo vệ người yếu thế thường phải chấp nhận mang danh “luật sư toàn thua” trước những bản án định sẵn. Còn những kẻ như Nguyễn Hồng Bách thì dường như chưa từng nếm mùi thất bại, bởi họ luôn khôn ngoan nép mình dưới bóng râm của bạo quyền.

Khi chiếc khiên của người luật sư chỉ được vung lên để che chở cho quan chức và giới cầm quyền, nó không còn là biểu tượng của công lý nữa. Nó đã biến chất thành một thứ công cụ đắc lực để tiếp tay bóp nghẹt số phận của những con người cô thế.

Phần 4: Lột trần tấm màn nhung – Lòng lang dạ sói nhân danh công lý

4.1. Sự thóa mạ tột cùng đối với phẩm giá con người

Khi nghe một luật sư đứng giữa khán phòng cất lời thiết tha về lòng nhân đạo và phẩm giá con người, bất kỳ ai trong chúng ta cũng dễ dàng xúc động.

Nhưng nếu người đang thốt ra những lời vàng ngọc ấy từng lạnh lùng đặt bút ký vào những bản án tước đoạt sinh mạng đồng bào, cảm giác rung động lập tức biến thành sự ghê tởm.

Đó chính là nghịch lý trần trụi đang hiển hiện nơi Trương Việt Toàn.

Bạn thử hình dung xem, một người từng ngồi ghế chủ tọa để dập tắt mọi tiếng kêu oan, nay lại đĩnh đạc đứng dưới bục bào chữa để rao giảng lẽ công bằng.

Những câu từ bóng bẩy về quyền sống, về tình người và sự khoan hồng phát ra từ khóe miệng của kẻ từng coi chứng cứ khoa học là "không cần thiết".

Sự hoán đổi thân phận này khiến tôi nhớ đến một hình ảnh ẩn dụ đầy chua chát: kẻ mang lòng lang dạ sói lại khoác lên mình chiếc áo cà sa để đi giảng giải về lòng từ bi.

Làm sao một bàn tay từng gieo rắc bao bản án oan khiên có thể thực tâm rung cảm trước nỗi đau của thân chủ?

Đó tuyệt nhiên không phải là sự hối cải hay thức tỉnh lương tri sau những năm tháng cầm cân nảy mực đầy điều tiếng.

Đó đơn thuần chỉ là một màn kịch nghệ mới, nơi những mỹ từ cao đẹp bị lợi dụng để tô vẽ cho sự trơ trẽn tột cùng.

Không có sự sỉ nhục nào cay đắng hơn việc những kẻ từng giẫm đạp lên luật pháp lại tự tiện mượn danh luật pháp để đóng vai thiên sứ.

Khi đạo đức giả được tôn vinh như một thứ tài năng tranh tụng, phẩm giá con người nơi chốn pháp đình đã bị bóp nghẹt thêm một lần nữa.

Sự thóa mạ tột cùng đối với công lý không nằm ở những phán quyết bạo tàn, mà nằm ở lúc kẻ thủ ác thản nhiên mượn chiếc áo nhân đạo để rao giảng điều thánh thiện.

4.2. Thước đo đạo đức và cánh cửa xoay của nền tư pháp

Trong thế giới pháp đình, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp vốn được xem là lằn ranh đỏ không thể bước qua.

Các quy định tại Điều 9 Luật Luật sư cùng Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp luôn đòi hỏi mỗi luật sư phải giữ trọn sự độc lập và liêm chính.

Hệ thống kỷ luật từng chứng minh sự nghiêm khắc đến lạnh lùng đối với những sai phạm về quyền lợi.

Bạn hẳn còn nhớ vụ việc một luật sư tại Thành phố Hồ Chí Minh đã bị xóa tên khỏi Đoàn Luật sư chỉ vì vi phạm quy định về xung đột lợi ích.

Sai phạm của vị luật sư ấy bắt nguồn từ việc để người vợ ký hợp đồng đặt cọc nhận chuyển nhượng chính nền đất đang tranh chấp của khách hàng.

Quy chế hành nghề sẵn sàng gạt phăng một cá nhân ra khỏi hàng ngũ vì một bản hợp đồng kinh tế có yếu tố tư lợi.

Thế nhưng, chiếc thước đo đạo đức ấy dường như đã bị bẻ cong hoàn toàn trước những chiếc ghế quyền lực.

Trong khi một vi phạm xung đột lợi ích bị trừng phạt không thương tiếc, thì một cựu quan chức từng bóp nghẹt tố tụng lại bước vào nghề luật êm ru như chưa từng có tì vết.

Kẻ từng điều hành những phiên tòa oan nghiệt, từng tước bỏ quyền bào chữa của đồng nghiệp và phớt lờ sinh mệnh con người lại được hệ thống mở toang cánh cửa đón rước.

Chính cơ chế miễn tập sự dễ dãi đã tạo nên một cánh cửa xoay đầy mỉa mai cho nền tư pháp.

Những cựu thẩm phán mang theo quá khứ đen tối chỉ cần xoay người một vòng là rũ sạch mọi trách nhiệm, thản nhiên nhận tấm thẻ hành nghề sáng loáng.

Nghề luật sư cao quý bỗng chốc bị biến thành một bãi đáp an toàn, một chốn trú ẩn danh giá cho những kẻ vừa rời khỏi chiếc búa quyền uy độc đoán.

Làm sao công chúng có thể đặt niềm tin vào lẽ phải khi giới luật sư trở thành lối thoát hiểm hoàn hảo cho những quan chức tha hóa?

Một nền tư pháp thực sự văn minh không bao giờ cho phép biến nơi bảo vệ công lý thành nơi gột rửa những vết nhơ lịch sử.

Nền pháp quyền tiến bộ sẽ mãi là ảo ảnh xa vời nếu cánh cửa gia nhập giới luật sư bị hạ thấp thành lối thoát hiểm êm ái cho những quan tòa từng đạp đổ công lý.

Phần 5: Sự phán xét của lương tâm – Bản án không thể tẩy xóa

5.1. Khi lịch sử không thể rửa sạch bằng một tấm thẻ

Thời gian có thể lặng lẽ phủ bụi lên những biên bản tố tụng dày cộp, nhưng không bao giờ xóa nhòa được ký ức đau thương của một thời kỳ.

Những chức danh danh giá nơi pháp đình rồi cũng sẽ đổi thay theo từng khúc quanh của năm tháng.

Kẻ hôm qua còn ngồi trên chiếc ghế chủ tọa uy quyền định đoạt số phận con người, hôm nay đã đứng dưới hàng ghế luật sư với một phong thái hoàn toàn khác.

Thế nhưng, chiếc thẻ hành nghề phẳng phiu vừa mới in dập kia liệu có đủ sức gột rửa những vết mực đen của quá khứ?

Đối lập với tấm danh thiếp sang trọng và bộ âu phục đắt tiền là những giọt nước mắt cạn khô của những người mẹ, người vợ nơi mảnh đất Đồng Tâm.

Nỗi đau mất đi người thân dưới những phán quyết nghiệt ngã vẫn như nhát dao cứa sâu vào da thịt, nhức nhối qua từng mùa dông bão.

Làm sao người ta có thể thanh thản bước đi trên thảm đỏ danh vọng khi phía sau lưng là bóng đen của những số phận đã bị dập tắt oan khiên?

Nghịch lý chốn công đường còn hiện rõ qua sự tương phản đầy chua chát giữa hai lối rẽ của người hành nghề luật.

Có những luật sư kiên định dấn thân vì dân nghèo cô thế, chấp nhận mang danh “luật sư toàn thua” trước những bản án định sẵn để giữ trọn thiên lương.

Ngược lại, có những kẻ dường như chưa từng nếm mùi thất bại, bởi họ luôn biết cách khôn ngoan nép mình dưới bóng râm của bạo quyền và những toan tính phe nhóm.

Họ nghĩ rằng tấm áo choàng mới sẽ giúp họ trút bỏ được gánh nặng của chiếc búa năm xưa.

Thế nhưng, danh xưng nghề nghiệp hay một vị trí mới có thể được tạo dựng bằng cơ chế ưu ái, chứ lương tri thì không bao giờ có thể mua chuộc.

Vết nhơ đạo đức từ những bản án chà đạp lên công lý sẽ mãi bám chặt lấy tên tuổi của người cầm cân nảy mực, trở thành một bản án không văn bản đi theo họ đến suốt cuộc đời.

Không có chiếc áo bào lộng lẫy hay tấm thẻ hành nghề phẳng phiu nào đủ rộng để che khuất những phán quyết vô đạo trong quá khứ.

5.2. Công lý đích thực nằm trong ký ức nhân dân

Nhìn lại toàn bộ câu chuyện của những cái tên như Trương Việt Toàn hay Nguyễn Hồng Bách, tôi không khỏi nhận ra một quy luật muôn đời của cuộc sống.

Quyền lực có thể tạo ra những phiên tòa ngột ngạt và những phóng sự thanh minh trên sóng truyền hình.

Thế nhưng, bạo quyền chưa bao giờ có thể dập tắt được tiếng nói sâu kín trong lương tri của con người.

Hãy nhìn vào gốc cây số 55 nơi góc phố vắng, nơi những nén nhang tưởng niệm và dải nơ trắng dù bị dẹp bỏ vẫn âm thầm hiện diện trong lòng người ở lại.

Sự thật giống như ngọn lửa âm ỉ dưới tàn tro, càng cố dập vùi thì sức nóng của nó lại càng lan tỏa mãnh liệt.

Mọi màn kịch dối trá dù được dàn dựng công phu đến đâu rồi cũng sẽ đến ngày hạ màn trước ánh sáng thanh thiên bạch nhật.

Chúng ta có thể cảm thấy bất lực khi nhìn thấy những kẻ từng chà đạp lẽ phải thản nhiên xoay vòng danh xưng để đóng vai lương thiện.

Thế nhưng, sự bình thản sâu xa nhất lại bắt đầu khi bạn nhận ra rằng: công lý đích thực không bao giờ phụ thuộc vào một phán quyết có đóng dấu đỏ.

Phiên tòa tối cao và công bằng nhất không nằm ở trụ sở Tòa án Hà Nội hay bất kỳ khán phòng bưng bít nào.

Nó nằm ở chiếc bàn cân vô hình nhưng khắc nghiệt trong ký ức của hàng triệu người dân yêu chuộng lẽ phải.

Từ câu chuyện hoán đổi thân phận nơi pháp đình đầy cay đắng này, tôi muốn gửi đến bạn 3 bài học thực tiễn để cùng suy ngẫm:

Công lý có thể đến muộn màng, nhưng chưa từng có một sự giả dối nào chiến thắng được sự phán xét vô tư của thời gian.

Còn bạn, khi đứng trước những vở kịch hoán đổi trơ trẽn giữa cuộc đời, bạn sẽ chọn buông xuôi lãng quên hay kiên định giữ lấy ngọn lửa sự thật trong tim mình?

Phiên tòa tối cao và công bằng nhất của nhân loại không nằm ở những bức tường quyền uy, mà ngự trị vĩnh cửu trên bàn cân công lý trong lòng nhân dân.