Nhà nước pháp quyền Việt Nam: Từ khát vọng lý luận đến điểm nghẽn thể chế

Phần 1: Cơ sở lý luận và hành trình 40 năm xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam

1.1. Từ tư tưởng Hồ Chí Minh đến sự thể chế hóa Hiến pháp và Nghị quyết Đảng

Hành trình định hình mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam không phải là một sự lắp ghép cơ học các học thuyết ngoại nhập, mà là một tiến trình tư tưởng kéo dài hơn một thế kỷ, khởi nguồn từ khát vọng giải phóng dân tộc và bảo vệ phẩm giá con người. Ngay từ năm 1919, trong bản "Việt Nam yêu cầu ca", Nguyễn Ái Quốc đã đặt ra một tuyên ngôn mang tầm vóc thời đại với nhận thức sắc bén: "Trăm điều phải có thần linh pháp quyền". Tư tưởng ấy khẳng định rằng một xã hội tự do và nhân đạo không thể vận hành bằng sự tùy tiện hay lòng tốt cảm tính của chính quyền, mà phải dựa trên một trật tự pháp lý tối thượng. Tinh thần này tiếp tục trở thành ngọn hải đăng hiến định tại Điều 1 Hiến pháp 1946, khi khẳng định tất cả quyền lực trong nước đều thuộc về toàn thể nhân dân. Mặc dù bị gián đoạn bởi lịch sử chiến tranh và cơ chế tập trung bao cấp – giai đoạn mà tính "pháp chế xã hội chủ nghĩa" bị thu hẹp thành một công cụ quản lý hành chính mang tính mệnh lệnh – bước ngoặt Đổi mới tại Đại hội VI (năm 1986) đã thẳng thắn nhìn nhận yêu cầu cấp bách phải quản lý đất nước bằng pháp luật thay vì chỉ dừng lại ở các chuẩn mực đạo đức chung chung.

Sự phát triển lý luận đạt đến điểm đột phá tại Hội nghị Trung ương giữa nhiệm kỳ khóa VII (năm 1994), khi thuật ngữ "Nhà nước pháp quyền" lần đầu tiên được chính thức đưa vào văn kiện Đảng. Tiến trình thể chế hóa này tiếp tục bước đi vững chắc qua việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp 1992 (vào năm 2001) và đạt đỉnh cao hiến định tại Khoản 1 Điều 2 Hiến pháp 2013 với tuyên bố mạnh mẽ: "Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân". Hiến pháp 2013 không dừng lại ở sự khẳng định mang tính biểu tượng mà đã thiết lập một mạng lưới các nguyên tắc vận hành bộ máy nhà nước hiện đại:

Song song với Hiến pháp, các định hướng cải cách được cụ thể hóa qua Nghị quyết số 49-NQ/TW (năm 2005) về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020, và gần đây nhất là Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Hội nghị Trung ương 6 khóa XIII. Nghị quyết 27-NQ/TW đã cô đọng 8 đặc trưng cốt lõi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, khẳng định sự gắn kết giữa thượng tôn Hiến pháp với việc bảo đảm quyền lực nhân dân và tính độc lập của tư pháp. Tuy nhiên, sự chuyển dịch từ tư duy "pháp chế" – vốn coi pháp luật là công cụ cai trị của nhà nước – sang tư duy "pháp quyền" – coi pháp luật là giới hạn quyền lực nhà nước để bảo vệ con người – vẫn đang vấp phải những rào cản hệ thống dai dẳng. Lỗ hổng lớn nhất nằm ở khoảng cách giữa các tuyên ngôn chính trị tiến bộ và năng lực thể chế hóa thực tế. Khi pháp luật chưa được thiết kế để kiểm soát triệt để sự lạm quyền từ thượng tầng, các giá trị phổ quát của pháp quyền rất dễ bị biến dạng thành những quy định mang tính thủ tục hình thức trong đời sống thực tế.

1.2. Mức độ tiệm cận các chuẩn mực quốc tế qua chỉ số thực chứng

Đánh giá sự tiến bộ của một thể chế pháp quyền không thể chỉ dựa vào số lượng văn bản luật được ban hành hay những tuyên ngôn trên giấy, mà phải được kiểm chứng qua các thước đo thực chứng quốc tế. Dữ liệu từ Chỉ số Pháp quyền (Rule of Law Index) do Tổ chức Dự án Tư pháp Thế giới (WJP) công bố giai đoạn 2015–2023 cho thấy một bức tranh toàn cảnh mang tính ổn định nhưng cũng đầy trăn trở. Trong suốt giai đoạn 2019–2023, điểm số pháp quyền tổng thể của Việt Nam duy trì cố định ở mức 0,49. Đến năm 2023, Việt Nam xếp vị trí thứ 87 trên tổng số 142 quốc gia và vùng lãnh thổ được đánh giá, và đứng thứ 11 trên 15 quốc gia trong khu vực Đông Á – Thái Bình Dương.

Khi đi sâu bóc tách các chỉ số thành phần của WJP năm 2023, một nghịch lý sâu sắc trong mô hình quản trị nhà nước lập tức lộ diện. Điểm số ở Factor 5 (Trật tự và An ninh) đạt mức rất cao là 0,78, phản ánh năng lực vượt trội của nhà nước trong việc duy trì ổn định xã hội, kiểm soát tội phạm và giữ gìn trật tự công cộng. Tuy nhiên, ở các chỉ số phản ánh bản chất chiều sâu của một Nhà nước pháp quyền, bức tranh lại trở nên vô cùng xám xịt: Factor 6 (Thực thi quy định) chỉ đạt 0,44; Factor 7 (Tư pháp dân sự) đạt 0,45; và Factor 8 (Tư pháp hình sự) dừng lại ở 0,46. Sự đứt gãy rõ rệt giữa một bên là năng lực kiểm soát an ninh, trật tự (0,78) với một bên là hiệu quả thi hành quy định và tính minh bạch, công bằng của hệ thống tư pháp (0,44 – 0,46) vạch trần một thực tế: bộ máy hành pháp và tư pháp đang vận hành thiên về tính chất quản lý trật tự hành chính hơn là bảo vệ các quyền lợi chính đáng của người dân trước sự can thiệp của quyền lực công.

Nghịch lý này càng trở nên trăn trở hơn khi đặt trong mối tương quan với các chỉ số phát triển kinh tế – xã hội. Theo Báo cáo của UNDP, Chỉ số Phát triển Con người (HDI) của Việt Nam năm 2022 đạt 0,726, xếp thứ 107 trên 193 quốc gia, đưa Việt Nam vào nhóm các nước có HDI cao. Quy mô kinh tế cũng chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng: GDP bình quân đầu người tăng vọt từ 481 USD năm 1986 lên 2.655 USD năm 2020 và đạt 4.284,5 USD vào năm 2023. Đồng thời, Chỉ số Hạnh phúc (World Happiness Report) liên tục thăng hạng từ vị trí thứ 77 năm 2022, lên thứ 65 năm 2023 và đạt vị trí thứ 54 năm 2024. Sự tăng trưởng kinh tế và mức độ hài lòng về đời sống an ninh là không thể phủ nhận, nhưng nó cũng che lấp đi những lỗ hổng thể chế ngầm ẩn. Sự chênh lệch giữa thành tựu kinh tế và sự trì trệ của các chỉ số tư pháp cho thấy phát triển kinh tế nếu không đi kèm với một nền tư pháp độc lập, công bằng và hiệu lực thi hành pháp luật nghiêm minh thì sự phát triển đó thiếu đi một trụ cột bền vững. Rào cản hệ thống hiện nay không nằm ở việc thiếu luật, mà nằm ở tính dự đoán được của pháp luật kém, sự bất bình đẳng trong tiếp cận lý lẽ công bằng, và năng lực thực thi bị cản trở bởi cơ chế xin - cho và tư duy quan liêu.

Phần 2: Nhận diện Rào cản Hệ thống, Bất cập Quản lý và Lỗ hổng Kiểm soát Quyền lực

2.1. Chồng chéo thể chế, thiếu hụt cơ chế bảo vệ Hiến pháp độc lập và rủi ro "thâm nhập chính sách"

Sự chuyển dịch từ tư duy quản lý hành chính mệnh lệnh sang các nguyên tắc pháp quyền không thể hoàn tất nếu bộ máy thể chế vẫn dung dưỡng những vết nứt từ cấu trúc thượng tầng. Nhìn thẳng vào thực tiễn phát triển, Văn kiện Đại hội 13 (năm 2021) của Đảng đã thẳng thắn thừa nhận: "Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN có mặt chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và quản trị đất nước trong tình hình mới". Nhận định đanh thép này phản ánh một thực tế cay đắng: hệ thống pháp luật dù đồ sộ về số lượng văn bản nhưng lại đang bị băm nhỏ bởi sự chồng chéo, mâu thuẫn và rủi ro tha hóa chính sách ngay từ khâu khởi thảo. Mối quan hệ giữa tạo lập thể chế và thi hành thực tế đang xuất hiện những khoảng trống lớn, nơi quy định pháp lý không những không thúc đẩy phát triển mà còn trở thành rào cản trói buộc các nguồn lực xã hội.

Khảo sát quy trình lập pháp theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (năm 2015, sửa đổi năm 2020) cho thấy một lỗ hổng hệ thống nguy hiểm nằm ở sự thâm nhập của các nhóm lợi ích. Các nghiên cứu thực chứng độc lập (Chan năm 2023; Vu & Cao năm 2022) đã bóc tách rõ hai giai đoạn dễ bị tổn thương nhất trong chu trình chính sách: "Soạn thảo dự thảo luật" và "Thẩm định đề xuất lập pháp". Tại các vị trí gác cổng này, rủi ro "thâm nhập chính sách" (policy corruption) xuất hiện khi các tập đoàn kinh tế có thế lực hoặc các lợi ích cục bộ ngành tìm cách can thiệp, cài cắm các quy định có lợi cho riêng mình. Quy trình soạn thảo luật thường do chính các bộ, ngành chuyên quản đảm nhiệm — một cơ chế "vừa đá bóng, vừa thổi còi" dẫn đến xu hướng cài cắm các đặc quyền quản lý hành chính, đẩy cái khó, cái rủi ro về phía người dân và doanh nghiệp. Khi chính sách công bị thao túng để phục vụ đặc quyền cho một nhóm nhỏ, pháp luật gánh chịu sự biến dạng nghiêm trọng: nó biến thành công cụ hợp pháp hóa việc phân bổ tài nguyên bất công, tước đoạt cơ hội cạnh tranh bình đẳng và tạo ra những đặc lợi bất hợp pháp dưới danh nghĩa "đúng quy trình".

Nghịch lý thể chế này càng trở nên nhức nhối khi hệ thống quản trị quốc gia thiếu vắng một cơ chế tài phán hiến pháp độc lập để gác cổng cho Hiến pháp. Mặc dù Điều 119 Hiến pháp 2013 khẳng định Hiến pháp là luật cơ bản có hiệu lực pháp lý cao nhất và mọi hành vi vi hiến phải bị xử lý, thực tế Việt Nam vẫn chưa thiết lập Tòa án Hiến pháp hay Hội đồng Hiến pháp độc lập. Dù yêu cầu xây dựng cơ chế phán quyết vi hiến đã được đặt ra từ Nghị quyết Đại hội 10 (năm 2006), khoảng trống tài phán này vẫn bị bỏ ngỏ. Như GS.TS. Trần Ngọc Đường và GS.TS. Hoàng Thế Liên từng trăn trở chỉ ra, nếu thiếu một cơ quan độc lập có đủ thẩm quyền tài phán để phán xét và hủy bỏ các văn bản trái hiến do các cơ quan quyền lực cao nhất ban hành, việc kiểm soát sự lạm quyền ở thượng tầng sẽ hoàn toàn bị vô hiệu hóa. Khi không có công cụ phán xét tính hợp hiến một cách khách quan, nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp vô hình trung dừng lại ở một tuyên ngôn lý thuyết. Hệ quả là các văn bản dưới luật như Thông tư, Nghị định đôi khi mang nội dung thu hẹp hoặc làm biến dạng các quyền con người, quyền công dân đã được Hiến pháp bảo hộ tại Điều 14 mà không gặp phải bất kỳ sự cản trở pháp lý hiệu quả nào.

2.2. Bất cập trong phân cấp, phân quyền và khoảng cách giữa pháp luật trên giấy với thực thi

Sự đứt gãy giữa lý luận và thực tiễn thi hành thể hiện rõ nhất ở căn bệnh quan liêu cùng sự nhập nhằng trong phân cấp, phân quyền giữa các cấp chính quyền. Mặc dù Điều 8 Hiến pháp 2013 quy định rõ bộ máy nhà nước phải hoạt động minh bạch và chịu sự giám sát của Nhân dân, thực tế quản lý lại cho thấy sự phân định chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm giải trình giữa các cơ quan hành chính vẫn rất mù mờ. Ranh giới giữa phân cấp, phân quyền và ủy quyền không được rạch ròi, dẫn đến tình trạng "quyền hạn thiếu đi kèm trách nhiệm" hoặc "trách nhiệm vượt quá thẩm quyền". Sự thiếu chuẩn hóa trong các quy trình xử lý nội bộ đã sinh ra hiện tượng lúng túng, sợ sai, né tránh trách nhiệm và đùn đẩy công việc ở một bộ phận lớn cán bộ, công chức. Tâm lý "xin ý kiến vượt cấp" trở thành một thói quen tự vệ hành chính, khiến hàng ngàn hồ sơ bị ngâm trệ, làm đình trệ toàn bộ dòng chảy quyết định công và đóng các nguồn lực phát triển của đất nước.

Trong Báo cáo của Chính phủ năm 2024, thực trạng tham nhũng, tiêu cực và phiền hà trong giải quyết thủ tục hành chính tại cấp cơ sở vẫn được xác định là một điểm nghẽn nhức nhối. Quyền làm chủ của người dân trên thực tế nhiều nơi bị thu hẹp thành những biểu hiện dân chủ hình thức, tách rời giữa dân chủ với kỷ cương và pháp luật. Sự nhũng nhiễu và vòi vĩnh hành chính tại cơ sở không chỉ gây lãng phí nguồn lực xã hội mà còn tạo ra sự bất công sâu sắc trong tiếp cận dịch vụ công. Người dân và các hộ kinh doanh nhỏ lẻ phải gánh chịu những chi phí không chính thức đắt đỏ cùng sự đối xử tùy tiện từ những bộ phận thi hành công vụ kém năng lực và thiếu đạo đức.

"Bình đẳng pháp luật nhưng có phân hạng? Khi cán bộ hoặc người có chức vụ vi phạm pháp luật, quy trình xử lý thường diễn ra nhẹ nhàng, né tránh công khai để 'tránh ảnh hưởng uy tín'; ngược lại, khi người dân yếu thế vi phạm, bộ máy cưỡng chế lại vận hành rất nhanh, rất nghiêm và rất đúng quy trình."

— Trăn trở từ thực tiễn công lý và dư luận xã hội

Sự áp dụng tiêu chuẩn kép này trong thực thi pháp luật đã trực tiếp bào mòn "vốn lòng tin" (legitimacy capital) — tài sản vô giá nhất duy trì tính chính đáng của một thể chế. Người dân bị nhắc nhở phải im lặng trước những bất cập, việc đặt câu hỏi tìm sự thật bị xem là gây rối, trong khi sự minh bạch lại phải chờ cấp phép. Một Nhà nước pháp quyền nhân văn không thể xây dựng trên nền tảng của sự im lặng ép buộc hay sự tuân thủ gượng ép bằng mệnh lệnh. Muốn người dân tin tưởng, thể chế phải dũng cảm đối diện với sự thật bằng sự minh bạch, công bằng và không có vùng cấm. Chỉ khi pháp luật được thực thi vô tư, coi phẩm giá con người là trung tâm thay vì bảo vệ đặc quyền nhóm, Nhà nước pháp quyền mới thực sự bước ra khỏi các trang tài liệu lý luận để trở thành điểm tựa vững chắc cho toàn xã hội.

Phần 3: Cải cách Tư pháp và Đổi mới Hệ thống Tòa án: Tình thế Tối ưu hóa và Đột phá Thể chế 2025

3.1. Đột phá cấu trúc hệ thống Tòa án 3 cấp và Tòa án chuyên trách từ 01/07/2025

Mọi khát vọng về một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhân văn đều sẽ trở thành ảo ảnh nếu hệ thống tư pháp tiếp tục bị giam hãm trong các mắt xích phụ thuộc hành chính địa phương. Nhìn lại lịch sử quản trị, sự tồn tại của mô hình Tòa án nhân dân gắn chặt với địa giới hành chính cấp huyện từng là một trong những điểm nghẽn trầm trọng nhất khiến tính độc lập xét xử bị bào mòn. Tòa án cấp huyện — nơi giải quyết đại đa số các tranh chấp dân sự, hình sự và hành chính ở cơ sở — phải chịu áp lực nặng nề từ sự can thiệp không chính thức của cấp ủy, chính quyền địa phương cùng cấp. Mối quan hệ chằng chịt về ngân sách, cơ sở vật chất, nhân sự và quy hoạch cán bộ đã tạo ra những sợi dây ràng buộc vô hình, biến nhiều phán quyết tư pháp thành công cụ bảo vệ lợi ích cục bộ hoặc che đậy các sai phạm hành chính ở địa phương.

Trước đòi hỏi cấp bách của lịch sử và yêu cầu hội nhập toàn cầu, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (sửa đổi năm 2024, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2025) đã tạo ra một bước ngoặt thể chế mang tính cách mạng: giải thể toàn bộ Tòa án nhân dân cấp cao và Tòa án nhân dân cấp huyện, tái cấu trúc toàn bộ hệ thống tư pháp Việt Nam thành mô hình 3 cấp tinh gọn và chuyên nghiệp:

Ý nghĩa triết học và chiến lược của việc ra đời 355 Tòa án nhân dân khu vực nằm ở chỗ nó chính thức cắt đứt "sợi dây rốn" phụ thuộc giữa Tòa án sơ thẩm và bộ máy hành chính địa phương cấp huyện. Khi ranh giới thẩm quyền xét xử không còn trùng khít với địa giới quản lý hành chính, thẩm phán được trả lại khoảng không gian pháp lý độc lập để phán quyết hoàn toàn theo Hiến pháp và pháp luật. Đây là đòn bẩy thể chế quyết định nhằm đập tan tâm lý "vừa đá bóng vừa thổi còi" trong các vụ kiện hành chính — nơi người dân khởi kiện các quyết định thu hồi đất, bồi thường bất công của Ủy ban nhân dân.

Song song với việc tái lập bản đồ thẩm quyền, ngày 27/06/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15 thành lập 2 Tòa án chuyên trách Sở hữu trí tuệ (IP Courts) đặt tại Hà Nội (phụ trách các tỉnh phía Bắc và một số tỉnh miền Trung) và TP. Hồ Chí Minh (phụ trách các tỉnh còn lại). Bước đi này, kết hợp với Nghị quyết số 225/2025/QH15 ban hành cùng ngày nhằm quy định chuyển tiếp tố tụng và điều chỉnh thẩm quyền trong Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Tố tụng Hành chính (sửa đổi ngày 25/06/2025), đã giải quyết triệt để sự chậm trễ và yếu kém về chuyên môn trong xử lý các tranh chấp thương mại, công nghệ cao phức tạp. Trong bối cảnh Việt Nam thực thi các cam kết thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA, việc ra đời của Tòa án chuyên trách không chỉ đơn thuần là sự tối ưu hóa bộ máy xét xử, mà là lời tuyên ngôn thể chế về việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, tạo dựng môi trường đầu tư an toàn và bảo vệ phẩm giá sáng tạo của con người trước các hành vi xâm phạm.

3.2. Chuyển dịch tư duy xét xử: Từ "Áp dụng máy móc" đến "Lập luận pháp lý" và nguyên tắc suy đoán vô tội

Sự thay đổi về sơ đồ tổ chức bộ máy sẽ chỉ dừng lại ở vỏ bọc bên ngoài nếu không đi kèm với một cuộc cách mạng về tư duy tư pháp tại nghị án. Trong suốt nhiều thập kỷ, nền tư pháp Việt Nam chịu ảnh hưởng nặng nề bởi tư tưởng thực chứng pháp lý xơ cứng, nơi thẩm phán đóng vai trò như một "máy đọc văn bản", áp dụng cơ học từng điều khoản luật mà tách rời khỏi bối cảnh xã hội và các giá trị nhân văn chiều sâu. Tuy nhiên, tiến trình công khai bản án trên Cổng thông tin điện tử Tòa án nhân dân tối cao (bắt buộc từ năm 2017) và việc phát hành 72 bản án lệ (tính đến năm 2023) đã châm ngòi cho sự chuyển dịch sâu sắc trong phương pháp luận tư pháp.

Nghiên cứu thực chứng mang tính đột phá của Ha Hai Do và các cộng sự (công bố năm 2025 trên tạp chí Law & Social Inquiry) đã phơi bày một thực tế sinh động: 100% bản án phúc thẩm được khảo sát đã sử dụng phương pháp lập luận diễn dịch (syllogistic reasoning) để phân tích chứng cứ, và đặc biệt có tới 70% bản án đã chủ động áp dụng lập luận dựa trên nguyên tắc (principles-based reasoning) để vận dụng các quy phạm ngoài luật (extralegal norms). Khảo sát định tính các thẩm phán cho thấy, trong các vụ án hôn nhân và gia đình phức tạp (theo Luật số 52/2014/QH13) hay các tranh chấp hợp đồng kinh doanh bị giằng co bởi các lỗ hổng luật định, thẩm phán đã dũng cảm sử dụng các nguyên tắc "Hợp tình hợp lý" và "Niềm tin nội tâm" để khắc phục sự cứng nhắc, khô xơ của văn bản luật. Lập luận tư pháp giờ đây không còn là sự gán ghép điều khoản thụ động, mà đã trở thành công cụ kiến tạo công lý, giúp Tòa án giải quyết các mâu thuẫn xã hội phát sinh mà luật viết chưa kịp bao phủ.

"Trong nhận thức ngầm ẩn của hệ thống tố tụng, một khi bị cáo đã bị cơ quan điều tra khởi tố và Viện kiểm sát truy tố, bộ máy tư pháp mặc định coi bị cáo là 'có tội'. Tòa án bị đặt vào áp lực hệ thống buộc phải tìm mọi cách tuyên có tội để bảo vệ uy tín cho các cơ quan tố tụng trước đó, thay vì dũng cảm tuyên vô tội khi chứng cứ yếu."

— Lời bộc bạch của một thẩm phán cấp cao (Phỏng vấn J6, nghiên cứu Ha Hai Do et al., 2025)

Định kiến "đã bị bắt là có tội" và áp lực chỉ tiêu xét xử đã trực tiếp chà đạp lên nguyên tắc suy đoán vô tội (Điều 13 Hiến pháp 2013, Điều 13 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Điều 11 Tuyên ngôn UDHR 1948 và Điều 14 Công ước ICCPR 1966), biến phiên tòa ở một số nơi thành thủ tục hợp pháp hóa kết luận điều tra.

Phần 4: Tương tác giữa Truyền thông Đại chúng, Dư luận Xã hội và Hoạt động Tư pháp trong Kỷ nguyên Số

4.1. Vai trò của truyền thông trong việc phát hiện bất cập tư pháp qua các án điểm thực tế

Trong kỷ nguyên số hóa và bùng nổ thông tin, truyền thông đại chúng không còn đơn thuần giữ vai trò báo cáo thụ động mà đã vươn lên trở thành một cơ chế kiểm soát xã hội độc lập, tham gia trực tiếp vào việc phản biện và giám sát quyền lực tư pháp. Hành lang pháp lý cho hoạt động này được định hình rõ nét qua Điều 25 Luật Báo chí 2016, Điều 153 Luật Tố tụng Hành chính, Điều 234 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 và Thông tư 01/2014/TT-CA. Các quy định này bảo đảm quyền tác nghiệp, tiếp cận thông tin và ghi âm, ghi hình tại phiên tòa công khai của nhà báo. Khi những cơ chế kiểm soát nội bộ của bộ máy tư pháp xuất hiện dấu hiệu trì trệ hoặc dung dưỡng cho lợi ích nhóm, tiếng nói của báo chí và dư luận xã hội chính là tuyến phòng thủ ngoại vi đanh thép nhằm phanh phui các sai phạm, buộc hệ thống tư pháp phải dũng cảm nhìn lại và tự sửa sai.

Sức nặng phản biện của truyền thông được chứng minh qua hàng loạt vụ án điểm chấn động đời sống pháp lý:

• Vụ án gas giả Chín Thảo (Hậu Giang): TAND TP. Vị Thanh từng tuyên phạt tiền dưới khung đối với vi phạm khoản 2 Điều 192 BLHS. Chuỗi bài điều tra sắc bén của Tuổi Trẻ, Dân trí, Thanh tra ("Bản án với nhiều điểm lạ", "Tội danh teo tóp") đã bóc tách mâu thuẫn chứng cứ, tạo sức ép buộc cơ quan tố tụng cấp trên vào cuộc rà soát.
• Vụ án bạo hành bé gái 8 tuổi (Nguyễn Võ Quỳnh Trang): Quyết định xử kín ban đầu vấp phải làn sóng phản đối dữ dội; Google Trends đạt đỉnh 100 vào 08/07/2022 cùng hàng trăm nghìn bình luận trên VTV24/ANTV. Trước áp lực công luận, Tòa án đã chuyển sang xét xử công khai để bảo đảm sự giám sát của nhân dân.
• Vụ án cô giáo Lê Thị Dung (Nghệ An): Bản án sơ thẩm tuyên 5 năm tù vì cáo buộc chiếm đoạt 45 triệu đồng gây bức xúc sâu sắc. Đồng loạt 26 cơ quan báo chí chính thống nhập cuộc phân tích, dẫn đến việc Tỉnh ủy chỉ đạo, VKSND tỉnh đề nghị hủy án và phiên phúc thẩm đã giảm hình phạt xuống 15 tháng tù.

Sự can thiệp hiệu quả của báo chí trong các vụ án trên khẳng định một giá trị triết học quan trọng: tính công khai của tư pháp không thể tách rời khỏi quyền được biết của nhân dân. Truyền thông đại chúng đã lấp đầy khoảng trống giám sát, chuyển hóa sự bức xúc cảm tính của xã hội thành áp lực pháp lý lành mạnh, buộc bộ máy công quyền phải tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực công lý.

4.2. Xung đột giữa Minh bạch hóa, "Xử án bằng truyền thông" (Trial by Media) và Mật điều tra

Tuy nhiên, mối tương tác giữa truyền thông và tư pháp luôn chứa đựng tính chất nhị nguyên phức tạp. Mối đe dọa lớn nhất đối với tính độc lập xét xử chính là hiện tượng "Xử án bằng truyền thông" (Trial by Media). Khi mạng xã hội và một số kênh truyền thông vội vã đưa ra những kết luận quy chụp tội danh, đơn phương bác bỏ kết luận của cơ quan tố tụng trước khi phiên tòa diễn ra, họ đã vô tình thiết lập một "Hội đồng xét xử đám đông". Hiện tượng này tạo ra áp lực tâm lý bất hợp pháp lên các thẩm phán, chà đạp lên nguyên tắc suy đoán vô tội và biến phiên tòa chính thức thành một thủ tục hình thức bị chi phối bởi định kiến công luận.

Để bảo vệ tính nguyên vẹn của quy trình tố tụng, hành lang pháp lý đã thiết lập cơ chế bảo vệ bí mật điều tra nghiêm ngặt (Điều 14 Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự 2015, Điều 337 & 338 BLHS 2015). Trong nội bộ ngành Tòa án, danh mục "Tối mật" bao gồm kế hoạch xét xử, văn bản xin ý kiến về an ninh quốc gia, tham nhũng trọng điểm; danh mục "Mật" bảo vệ ý kiến cá nhân của Thẩm phán khi nghị án. Việc giữ mật không nhằm che đậy sai phạm, mà là điều kiện tiên quyết để bảo vệ chứng cứ và tính độc lập phán quyết.

Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở việc xác định ranh giới giữa tự do ngôn luận trên không gian mạng với yêu cầu bảo vệ trật tự pháp lý. Các quy định tại Điều 8 và Điều 16 Luật An ninh mạng 2018, cùng Điều 117 và Điều 331 Bộ luật Hình sự 2015 đặt ra khung chế tài đối với hành vi lợi dụng quyền tự do dân chủ. Tuy nhiên, khi đối chiếu với chuẩn mực quốc tế tại Điều 19 và Điều 20 Công ước ICCPR 1966 cùng Nhận xét chung số 34 của Ủy ban Nhân quyền LHQ, mọi sự hạn chế đối với quyền tự do biểu đạt đều phải đáp ứng khắt khe ba tiêu chí: được quy định bằng luật, phục vụ mục tiêu hợp pháp và tuân thủ tính cần thiết, cân bằng.

Phần 5: Định hướng Chiến lược: Đổi mới Quản trị Quốc gia và Nâng cao Hiệu quả Cung ứng Dịch vụ Công

5.1. Vận hành Chính quyền địa phương 2 cấp và Đẩy mạnh Chuyển đổi số Dịch vụ công

Trải qua hành trình tái cấu trúc bộ máy tư pháp đầy quyết đoán, bước đi tiếp theo mang tính sinh mệnh nhằm hiện thực hóa một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhân văn nằm ở cuộc cách mạng triệt để trong mô hình quản trị hành chính công và năng lực phục vụ nhân dân ở cấp cơ sở. Bắt đầu từ ngày 01/07/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức đi vào vận hành trên phạm vi toàn quốc. Việc dũng cảm loại bỏ cấp trung gian hành chính — bỏ hoàn toàn cấp huyện, sáp nhập số lượng tỉnh/thành phố từ 63 xuống còn 34, đồng thời thu gọn mạnh mẽ các đơn vị hành chính cấp xã — không đơn thuần là giải pháp tinh giản biên chế hành chính, mà là một cuộc giải phóng năng lực quản trị công khỏi những mắt xích xơ cứng.

Dữ liệu thực chứng từ Báo cáo PAPI 2025 đã phơi bày một sự dịch chuyển mang tính bước ngoặt trong tâm lý và kỳ vọng của nhân dân. Sự quan ngại về nạn tham nhũng — từng đứng ở vị trí thứ 4 giai đoạn 2023–2024 (9,17%) — đã giảm sút ngoạn mục xuống vị trí thứ 40 vào năm 2025 với tỷ lệ chỉ còn 0,30%. Sự sụt giảm này đã chuyển hướng áp lực xã hội sang chất lượng cung ứng dịch vụ công hằng ngày: giáo dục (vị trí #2), chăm sóc sức khỏe & BHYT (vị trí #3), thủ tục hành chính (vị trí #4), và thuế/phí lệ phí vọt lên vị trí #8.

Theo Báo cáo PAR Index 2025, Bộ Tư pháp dẫn đầu toàn quốc với kết quả ấn tượng đạt 95,48%, chứng minh sự bứt phá mạnh mẽ trong tư duy tạo lập thể chế; ngược lại, Bộ Y tế đứng cuối bảng xếp hạng với chỉ 81,01%. Sự chênh lệch tới 14,47% giữa cơ quan gác cổng pháp luật và cơ quan chăm sóc sức khỏe nhân dân vạch trần một thực tế: cải cách thủ tục hành chính nếu chỉ dừng lại ở các tuyên ngôn thượng tầng mà không thâm nhập vào các lĩnh vực dịch vụ công cốt lõi thì người dân vẫn phải gánh chịu những chi phí không chính thức và lãng phí thời gian đắt đỏ.

5.2. Giải pháp hoàn thiện thể chế, kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền con người

Muốn Nhà nước pháp quyền bước ra khỏi các trang tài liệu lý luận để trở thành một thực thể sống động bảo vệ phẩm giá con người, giải pháp cốt lõi không nằm ở việc tiếp tục ban hành vô số văn bản dưới luật, mà là chuyển đổi triệt để tư duy quản lý bằng mệnh lệnh đóng sang tư duy quản trị công hiện đại: công khai, giải trình và phục vụ theo phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng":

• 1
  Luật hóa Cơ chế Giám sát & Phản biện Xã hội: Nhanh chóng ban hành Luật về Giám sát và Phản biện xã hội của Nhân dân (theo tinh thần Nghị quyết 27-NQ/TW), tạo hành lang pháp lý độc lập cho Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức xã hội soi rọi vào hoạt động công quyền, kịp thời ngăn chặn tình trạng tha hóa chính sách và lợi ích nhóm.
• 2
  Minh bạch hóa Tuyệt đối Hoạt động Tố tụng: Sửa đổi Điều 256 BLTTHS 2015, bãi bỏ quyền tự ý từ chối ghi âm, ghi hình của chủ tọa phiên tòa công khai (nếu từ chối phải có văn bản nêu rõ căn cứ pháp lý). Hiến định quyền tiếp cận, sao chép và công khai biên bản phiên tòa cho các bên liên quan.
• 3
  Chuẩn hóa Tiêu chí Pháp lý Định tính: Cụ thể hóa các khái niệm mập mờ tại Điều 8, Điều 16 Luật An ninh mạng 2018 cùng Điều 117, Điều 331 BLHS bằng các tiêu chuẩn khách quan, bảo đảm sự tương thích với chuẩn mực quốc tế tại Điều 19 Công ước ICCPR, ngăn ngừa việc lạm dụng quy định để hạn chế quyền phản biện chính đáng.

Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa không phải là một chiến dịch hành chính ngắn hạn, mà là một tiến trình tiến hóa thể chế bền bỉ vì con người. Khi mọi quyền lực công đều được kiểm soát bằng sự minh bạch, khi công lý không bị che đậy bởi đặc quyền nhóm hay định kiến tố tụng, và khi dịch vụ công được cung ứng bằng sự tận tụy, tôn trọng phẩm giá con người, Nhà nước pháp quyền mới thực sự trở thành điểm tựa vững chắc cho sự phát triển bền vững của quốc gia.