Nghịch lý đổi mới sáng tạo Việt Nam: Bề nổi và khoảng trống nền tảng

Phần 1: Bức tranh đổi mới sáng tạo Việt Nam: Nghịch lý giữa chỉ số "ngọn" và nền tảng "gốc"

1.1. Tương phản giữa chỉ số đầu ra bề nổi và các trụ cột đầu vào tụt hậu

Nhìn vào bức tranh tổng thể của Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo Toàn cầu (GII), Việt Nam liên tục được ghi nhận những nét vẽ khởi sắc về mặt thành tích. Với thứ hạng 44/133 nền kinh tế trong năm 2024 và duy trì vị trí 44/139 năm 2025, Việt Nam tự hào giữ vị trí thứ 2 trong nhóm các quốc gia thu nhập trung bình thấp (chỉ sau Ấn Độ) và đứng thứ 4 trong khu vực ASEAN. Đặc biệt, nhóm chỉ số đầu ra đổi mới sáng tạo ghi nhận những thứ hạng vượt trội: xếp hạng 36 năm 2024 và 39 năm 2025 về Sản phẩm tri thức & công nghệ, cùng thứ hạng 34 về Sản phẩm sáng tạo. Việt Nam thậm chí đã vươn lên dẫn đầu thế giới ở 3 chỉ số mũi nhọn bao gồm "Nhập khẩu công nghệ cao", "Xuất khẩu công nghệ cao" và "Xuất khẩu hàng hóa sáng tạo". Ở góc độ tăng trưởng kinh tế số và năng suất, tốc độ tăng năng suất lao động đạt 4,6%, đứng thứ 4 thế giới năm 2025 và thứ 3 thế giới năm 2024; lượt tải ứng dụng di động chạm mốc 6,7 tỷ lượt (xếp thứ 7 thế giới giai đoạn 2023 - 2024); trong khi định giá Kỳ lân đạt 1,12% GDP năm 2024.

Tuy nhiên, đằng sau những con số hào nhoáng ở phần "ngọn" ấy lại là một thực tại đáng báo động về sự yếu kém trầm trọng của phần "gốc" — tức các trụ cột đầu vào tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững. Chỉ số đầu vào đổi mới sáng tạo của Việt Nam lẹt đẹt ở vị trí 53 năm 2024 và 50 năm 2025. Trong đó, trụ cột Thể chế rơi xuống hạng 58 (tụt 10 bậc so với vị trí 48 năm 2023); Cơ sở hạ tầng dừng lại ở hạng 56; và đặc biệt là sự hụt hẫng của trụ cột Vốn con người & Nghiên cứu khi bị đẩy lùi xuống tận vị trí 73/133. Sự suy kiệt nền tảng tri thức thể hiện qua những thông số định lượng đầy âu lo: chi cho giáo dục chỉ vỏn vẹn đạt 2,9% GDP năm 2022 (xếp hạng 106 thế giới); tỷ lệ lao động thâm dụng tri thức chỉ đạt 10,44% năm 2022 (xếp hạng 109 thế giới); số đơn đăng ký sáng chế của người trong nước sụt giảm nghiêm trọng 16,04%, xuống còn 895 đơn năm 2022 (xếp hạng 68 toàn cầu). Xương xẩu hơn nữa, Việt Nam hoàn toàn trắng tay khi không có bất kỳ cụm khoa học & công nghệ nào lọt vào Top 100 cụm đổi mới sáng tạo toàn cầu.

"Bản chất mâu thuẫn ở đây chính là sự nhầm lẫn nguy hại giữa 'năng lực hấp thụ gia công' và 'năng lực tự chủ tri thức gốc'. Chúng ta ăn mừng vì số lượng hàng hóa công nghệ cao đi qua cửa khẩu, nhưng lại quay lưng trước thực tế rằng phẩm giá và trí tuệ của người lao động Việt Nam chỉ đang đóng góp một hàm lượng giá trị gia tăng cực kỳ khiêm tốn."

Từ năm 2017, Chính phủ đã phân công Bộ Khoa học và Công nghệ làm đầu mối theo dõi, điều phối chung việc cải thiện bộ chỉ số GII theo các Nghị quyết chỉ đạo điều hành hằng năm. Thế nhưng, cơ chế quản lý nhà nước dường như vẫn đang ngộ nhận trước những chiến thắng ngắn hạn mà bỏ quên căn bệnh "rỗng ruột" công nghệ.

Sự tăng trưởng rực rỡ của các chỉ số đầu ra không đến từ sức mạnh nội tại của nền khoa học nước nhà, mà phụ thuộc ngẫu nhiên vào năng lực sản xuất của khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) — những tập đoàn công nghệ đa quốc gia mượn đất đai và nhân công giá rẻ của Việt Nam để lắp ráp hàng hóa xuất khẩu. Các dịch vụ tiêu dùng kỹ thuật số bề nổi phát triển rầm rộ nhưng chủ yếu phục vụ nhu cầu giải trí và thương mại trung gian. Khi sáng chế nội địa suy giảm và đầu tư cho giáo dục lẫn nghiên cứu phát triển (NC&PT) tụt hậu xa so với chuẩn mực quốc tế, nền kinh tế đang vận hành như một ngôi nhà xây trên cát.

1.2. Phân hóa năng lực ĐMST địa phương (PII) và khoảng trống cụm sinh thái

Sự đứt gãy và phân hóa trong hệ thống đổi mới sáng tạo không chỉ diễn ra ở cấp độ quốc gia, mà còn phơi bày gay gắt giữa các vùng miền thông qua Kết quả Chỉ số Đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) năm 2024. Được Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành khung đánh giá theo Quyết định số 1705/QĐ-BKHCN ngày 24/7/2024, bộ chỉ số PII đo lường 63 địa phương dựa trên 52 chỉ số thành phần (bao gồm 5 trụ cột đầu vào và 2 trụ cột đầu ra).

Bức tranh PII 2024 phản ánh một khoảng cách phát triển sâu thẳm: Hà Nội tiếp tục giữ vị trí số một toàn quốc với 60,76 điểm, trong khi Cao Bằng đứng ở đáy bảng xếp hạng với vỏn vẹn 23,95 điểm (xếp hạng 63). Nhóm địa phương dẫn đầu toàn quốc như Thành phố Hồ Chí Minh (hạng 2), Hải Phòng (hạng 3), Bình Dương (hạng 8), Long An (hạng 12), Hậu Giang (hạng 19) đều có đặc điểm chung là sở hữu tỷ trọng công nghiệp cao, hạ tầng kỹ thuật hoàn thiện và ngân sách đầu tư cho khoa học và công nghệ mạnh mẽ. Ngược lại, nhóm cuối bảng tập trung toàn bộ tại các vùng yếu thế thuộc Tây Nguyên, Trung du và miền núi phía Bắc. Đáng chú ý, các trụ cột phản ánh tính chất bền vững như Vốn con người & NC&PT, Trình độ phát triển của doanh nghiệp, và Trình độ phát triển của thị trường đều bị điểm thấp trên diện rộng ở hầu hết các tỉnh, thành.

Sự phân hóa này vạch trần lỗ hổng hệ thống và sự bế tắc trong tư duy điều hành tại cấp chính quyền địa phương, bất chấp các định hướng tại Nghị quyết số 02/NQ-CP ngày 05/01/2024 của Chính phủ hay tinh thần chỉ đạo mang tính đột phá của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đổi mới sáng tạo tại đại đa số các địa phương vẫn bị nhìn nhận một cách xơ cứng, coi đó là nhiệm vụ hành chính thuần túy của riêng ngành khoa học và công nghệ, thay vì coi là động lực trung tâm để tái cấu trúc mô hình kinh tế - xã hội.

Thiếu vắng một cơ chế liên kết vùng thực chất và các chính sách phân bổ nguồn lực đặc thù, các tỉnh nghèo và miền núi lập tức rơi vào "vòng xoáy yếu kém": hạ tầng thiếu thốn dẫn đến không thu hút được doanh nghiệp, thiếu doanh nghiệp dẫn đến không có thị trường cho tri thức, và hệ quả là nguồn nhân lực chất lượng cao bỏ đi. Sự đứt gãy các cụm sinh thái đổi mới sáng tạo địa phương không chỉ triệt tiêu cơ hội phát triển bình đẳng của người dân ở các vùng xa xôi, mà còn làm xói mòn tính liên kết quốc gia, biến khẩu hiệu "không ai bị bỏ lại phía sau" thành một thách thức thể chế chưa có lời giải.

Phần 2: Mâu thuẫn trong quản lý và phân bổ nguồn lực R&D: Nghẽn thể chế và phân bổ lệch hướng

2.1. Nghịch lý phân bổ ngân sách R&D công: Trọng viện nghiên cứu công, nhẹ trường đại học

Sau khi bóc tách mâu thuẫn giữa vẻ hào nhoáng bề nổi của các chỉ số đầu ra và sự suy kiệt từ các trụ cột nền tảng trong bức tranh đổi mới sáng tạo, một câu hỏi có tính chất sống còn cần được đặt ra: Nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của quốc gia đang được phân bổ và quản trị như thế nào?

Thực tế phơi bày một hiện trạng đầy âu lo: Tổng chi quốc gia cho nghiên cứu và phát triển (GERD/GDP) của Việt Nam hiện chỉ đạt mức khiêm tốn là 0,4% GDP. Con số này thụt lùi xa so với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới như Thái Lan (1,3%), Malaysia (1,3%), Trung Quốc (2,1%) và Singapore (2,0%). Sự thiếu hụt trầm trọng về mặt quy mô vốn đầu tư vốn đã là một bất lợi lớn, nhưng bi kịch thể chế sâu xa hơn lại nằm ở sự phân bổ lệch pha nghiêm trọng, triệt tiêu động lực của bộ phận có năng lực sáng tạo cao nhất trong nền kinh tế.

Bức tranh phân bổ nguồn lực quốc gia đang gánh chịu một nghịch lý gay gắt: Các cơ sở giáo dục đại học — nơi hội tụ tới 50% tổng lực lượng lao động R&D cả nước và nắm giữ tới 69% số lượng nghiên cứu viên có trình độ Tiến sĩ và Thạc sĩ — chỉ nhận được khoảng 13% ngân sách R&D công (tương đương vỏn vẹn 0,05% GDP). Ngược lại, hơn 60% nguồn ngân sách R&D công lại được ưu tiên phân bổ cho hệ thống các Viện Nghiên cứu Nhà nước (GRIs). Đây là khu vực mà trong nhiều năm qua đang bị đánh giá là vận hành trong tình trạng phân tán, manh mún, nặng tính hành chính và có hiệu quả thương mại hóa kết quả nghiên cứu ở mức rất thấp.

Căn nguyên của mâu thuẫn này bắt nguồn từ tư duy quản lý công lịch sử bị trói buộc bởi cơ chế "chủ quản" và "bao cấp tổ chức". Ngân sách nhà nước vẫn được cấp phát theo thói quen duy trì bộ máy hành chính có sẵn của các viện nghiên cứu công lập, thay vì được phân bổ dựa trên năng lực cạnh tranh bình đẳng và hiệu quả đầu ra thực tế (performance-based funding). Lỗ hổng thể chế này đã vô tình cô lập các trường đại học — nơi lưu giữ nguồn tri thức trẻ, năng động và có khả năng tiệm cận chuẩn mực quốc tế cao nhất — khỏi dòng vốn phát triển.

Khi đòn bẩy R&D quốc gia bị đặt sai chỗ, phẩm giá sáng tạo của nhà khoa học bị thu hẹp trong các quy trình thủ tục xin-cho, triệt tiêu hoài bão phụng sự xã hội của thế hệ trí thức nước nhà. Sự lệch pha này không chỉ lãng phí ngân sách quốc gia mà còn làm suy kiệt tận gốc năng lực tự chủ tri thức của Việt Nam.

2.2. Rào cản cơ chế tài chính, thủ tục phê duyệt và cơ chế đặt hàng

Sự trì trệ của hệ thống R&D không chỉ dừng lại ở bài toán phân bổ vốn giữa viện và trường, mà còn bị bóp nghẹt bởi thứ hành chính hóa xơ cứng trong quản lý tài chính và thủ tục phê duyệt nhiệm vụ khoa học và công nghệ.

Đột phá công nghệ cốt lõi vốn đòi hỏi nguồn kinh phí khổng lồ, thời gian tích lũy dài hạn và một tinh thần chấp nhận rủi ro cao. Thế nhưng, chi phí R&D của khối doanh nghiệp nội địa hiện vẫn ở mức cực kỳ thấp. Điển hình như trong các ngành công nghiệp nền tảng là hóa chất và công nghiệp cơ bản, Việt Nam vẫn phải phụ thuộc vào việc nhập khẩu 100% các sản phẩm hóa chất siêu tinh khiết, hóa dầu và hóa dược để phục vụ sản xuất trong nước. Tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo chính thức còn rất hạn chế. Các sản phẩm công nghệ mới hay sản phẩm xanh dù có giá trị gia tăng cao nhưng lại gặp rào cản về giá thành ban đầu, tuyệt đối thiếu vắng các cơ chế hỗ trợ tài chính ban đầu hoặc chính sách ưu đãi mua sắm công để trụ vững và phát triển trên thị trường.

Dù Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, và sự ra đời của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo mới đã thể hiện bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy — chuyển từ kiểm soát đầu vào sang quản lý kết quả đầu ra, chấp nhận rủi ro và áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) — nhưng khoảng trống thực thi vẫn đang là một thách thức lớn. Chừng nào cơ chế tài chính vẫn nhìn nhận hoạt động nghiên cứu khoa học như một giao dịch mua sắm công thuần túy và coi sản phẩm sáng tạo là một tài sản cứng nhắc cần siết chặt kiểm soát, chừng đó tri thức vẫn bị gạt ra bên lề sản xuất, tiếp tục giam cầm nền kinh tế trong vòng xoáy phụ thuộc vào công nghệ ngoại nhập.

Phần 3: Điểm nghẽn vốn con người và giáo dục đại học: Khủng hoảng chất lượng và mất kết nối thị trường

Khi nguồn tài chính cho nghiên cứu và phát triển bị trói buộc trong tư duy bao cấp và thủ tục hành chính xơ cứng, hệ lụy trực tiếp và nhói lòng nhất rơi vào chính nguồn lực sống của quốc gia: đội ngũ nhân lực tri thức và hệ thống giáo dục đại học.

3.1. Sự hụt hẫng nhân lực R&D và bất cập trong hệ thống đào tạo tiến sĩ

Tỷ lệ giảng viên đại học sở hữu trình độ tiến sĩ tại Việt Nam hiện chỉ đạt con số khiêm tốn 23%. Đây là một khoảng trống tri thức đáng lo ngại khi so sánh với chuẩn mực giáo dục đại học tiên tiến trên thế giới, nơi đội ngũ giảng viên có trình độ tiến sĩ là hạt nhân trực tiếp dẫn dắt các phòng thí nghiệm, chủ trì các đề tài R&D công nghệ cốt lõi và truyền cảm hứng sáng tạo cho thế hệ trẻ.

Sự hụt hẫng này không xuất phát từ việc thiếu hụt số lượng đào tạo trên giấy tờ, mà phơi bày một cuộc khủng hoảng chất lượng âm thầm nhưng nghiêm trọng trong hệ thống đào tạo sau đại học. Thống kê giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2016 cho thấy quy mô đào tạo tiến sĩ đã gia tăng bùng nổ gấp 4 lần, từ 3.230 nghiên cứu sinh vọt lên 13.587 nghiên cứu sinh; số lượng tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm tăng từ 351 người lên 1.234 người.

Tuy nhiên, đằng sau sự gia tăng phi mã mang tính phong trào ấy là một thực tế phũ phàng về năng lực sáng tạo thực chất. Năng lực chuyển giao công nghệ của Việt Nam chỉ đạt vỏn vẹn 1,24 bằng sáng chế trên một triệu dân — con số này thấp hơn 10% so với Malaysia và chưa bằng 1% so với Trung Quốc. Đồng thời, chỉ số H-index (đo lường chất lượng và tầm ảnh hưởng của các công bố khoa học) cũng như số lượng bài báo khoa học được trích dẫn (citable documents) trên một triệu dân của Việt Nam luôn nằm ở nhóm tụt hậu khi đặt cạnh Singapore, Malaysia, Thái Lan và Indonesia.

"Dưới góc độ nhân văn, bi kịch ở đây chính là sự bào mòn phẩm giá và hoài bão của người trí thức. Khi hệ thống đào tạo biến bằng cấp tiến sĩ thành một 'tiêu chuẩn hành chính' để quy hoạch hoặc làm đẹp hồ sơ thay vì chứng chỉ năng lực sáng tạo đỉnh cao, chúng ta đã đẩy những tài năng trẻ vào cuộc vật lộn mưu sinh, triệt tiêu môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp toàn thời gian."

Căn nguyên của mâu thuẫn này bắt nguồn từ tư duy chạy theo số lượng, buông lỏng công tác đảm bảo chất lượng (QA) trong Quy chế đào tạo trình độ tiến sĩ của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cũng như sự đứt gãy giữa chương trình nghiên cứu với các bài toán R&D thực chiến của nền kinh tế. Đào tạo tiến sĩ tại nhiều cơ sở vẫn mang nặng tính lý thuyết, thiếu sự cọ xát với thực tiễn công nghiệp.

Nghiêm trọng hơn, hệ thống chính sách đãi ngộ và sử dụng cán bộ khoa học công nghệ đang bộc lộ một lỗ hổng thể chế lớn: thiếu vắng một cơ chế tài chính sinh kế toàn diện cho nghiên cứu sinh. Việt Nam hoàn toàn chưa xây dựng được hệ thống hỗ trợ tài chính toàn diện bao gồm học bổng toàn phần, chính sách trợ vay ưu đãi, hay cơ chế công nhận vị trí công việc như trợ lý nghiên cứu và trợ lý giảng dạy (graduate assistantship). Nghiên cứu sinh không được pháp luật công nhận trạng thái làm việc chính thức (employment status), cũng không được tạo điều kiện tiếp cận và vận hành các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia.

3.2. Mất kết nối giữa đào tạo - doanh nghiệp - thị trường lao động

Cuộc khủng hoảng chất lượng ở bậc đào tạo sau đại học và nghiên cứu khoa học lập tức lan tỏa, tạo ra sự đứt gãy sâu sắc giữa hệ thống giáo dục đại học với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường lao động.

Kết quả khảo sát kỹ năng của Ngân hàng Thế giới (World Bank) phơi bày một thực trạng chua chát: 73% doanh nghiệp tại Việt Nam báo cáo gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc tuyển dụng lao động có kỹ năng lãnh đạo và quản lý; 54% doanh nghiệp phản ánh sự thiếu hụt các kỹ năng cảm xúc - xã hội; và 68% doanh nghiệp khẳng định lực lượng lao động hiện tại thiếu các kỹ năng kỹ thuật chuyên môn cụ thể để đáp ứng yêu cầu vận hành công nghệ.

Nghịch lý càng trở nên gay gắt khi tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp các ngành Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học (STEM) sụt giảm xuống còn 22,68% vào năm 2016, đẩy thứ hạng về chỉ số này của Việt Nam xuống vị trí 63 trong Báo cáo GII 2024. Sự quay lưng của người học đối với các ngành khoa học nền tảng bắt nguồn từ việc các trường đại học chưa đủ sức hấp dẫn, thiếu hạ tầng công nghệ hiện đại và thiếu môi trường học thuật đủ mạnh để thu hút sinh viên cũng như các chuyên gia, giảng viên quốc tế đến làm việc.

Sự đứt gãy này hiện rõ trong bước ngoặt phát triển các ngành công nghệ cao, điển hình là ngành công nghiệp bán dẫn. Mặc dù kim ngạch xuất khẩu hàng điện tử của Việt Nam đã vượt mốc 140 tỷ USD, nhưng bản chất nền công nghiệp này vẫn chỉ dừng lại ở khâu lắp ráp chi phí thấp. Khi Chính phủ triển khai Đề án phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050 (do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Bộ Công Thương và các cơ quan liên quan thực hiện năm 2025) với mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn, hệ thống giáo dục đại học lập tức lộ rõ sự bị động. Hạ tầng công nghệ thông tin (ICT) và hệ thống phòng thí nghiệm vi mạch tại phần lớn các trường đại học vẫn trong tình trạng nghèo nàn, thiếu kinh phí đầu tư và thiếu đội ngũ giảng viên có kinh nghiệm thực chiến từ công nghiệp.

Bản chất rào cản ở đây chính là chương trình đào tạo tại các trường đại học còn xơ cứng, nặng lý thuyết suông và chậm chuyển đổi sang mô hình đào tạo dựa trên năng lực thực hành (competency-based skills). Đồng thời, thể chế hiện hành thiếu hụt các động lực kinh tế và hành lang pháp lý để kích thích doanh nghiệp chủ động bắt tay với nhà trường — từ việc tham gia xây dựng giáo trình, đầu tư mở rộng phòng lab nghiên cứu cho đến chia sẻ chi phí đào tạo.

Phần 4: Từ bẫy gia công/lắp ráp đến yêu cầu cải cách thể chế chiến lược

4.1. Nguy cơ "bẫy lắp ráp" trong ngành điện tử và bài toán chủ động công nghệ cốt lõi

Ngành công nghiệp điện tử hiện đóng góp tỷ trọng xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, đặc biệt là sang các thị trường chủ lực như Mỹ và khu vực châu Âu. Kim ngạch xuất khẩu điện tử vượt mốc 140 tỷ USD là động lực chính giúp Việt Nam liên tục được ghi nhận ở vị trí số một thế giới về chỉ số "Xuất khẩu công nghệ cao" trong Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo Toàn cầu (GII). Tuy nhiên, đằng sau con số xuất khẩu hàng trăm tỷ USD hào nhoáng ấy là một thực tế phũ phàng: giá trị gia tăng nội địa (local value-added) đạt mức thấp đến đáng báo động. Ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước vẫn duy trì ở trạng thái mỏng yếu, thiếu sức cạnh tranh, trong khi tính liên kết và khả năng lan tỏa công nghệ giữa khu vực doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và khối doanh nghiệp nội địa ngày càng có xu hướng suy giảm.

Thực tế cho thấy, các khoản đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) quy mô lớn hiện nay tại Việt Nam hầu như đều phụ thuộc tuyệt đối vào khối ngoại, điển hình như Trung tâm R&D trị giá 220 triệu USD của Tập đoàn Samsung tại Hà Nội, hoặc tập trung ở một số ít tập đoàn kinh tế lớn của Nhà nước và tư nhân. Khối doanh nghiệp vừa và nhỏ nội địa — vốn chiếm tới hơn 97% tổng số doanh nghiệp — gần như hoàn toàn đứng ngoài cuộc chơi R&D do thiếu hụt tiềm lực tài chính và rào cản tiếp cận công nghệ cốt lõi.

Căn nguyên thể chế của tình trạng này bắt nguồn từ tư duy thu hút FDI thiếu định hướng chuyển giao công nghệ kéo dài qua nhiều thập kỷ. Môi trường chính sách thu hút đầu tư nước ngoài tập trung quá nhiều vào các ưu đãi tài chính tĩnh như miễn, giảm thuế, ưu đãi tiền thuê đất và khai thác lực lượng lao động giá rẻ, nhưng lại thiếu vắng các chế tài bắt buộc hoặc chính sách thưởng kích thích tích hợp về chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp nội địa.

Dù Định hướng Chiến lược Bán dẫn Quốc gia và các nghị quyết mới của Bộ Chính trị (như Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 08/06/2026 về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài) đã xác định kinh tế FDI là một bộ phận quan trọng và đặt ra yêu cầu chuyển hướng thu hút FDI — chuyển từ việc "thêm vốn" sang "thêm công nghệ" — nhưng khoảng trống pháp lý để thực thi vẫn là một thách thức lớn. Khi lợi thế nhân công giá rẻ dần mất đi dưới áp lực lạm phát và sự gia tăng chi phí lao động, nếu không chủ động nắm bắt công nghệ cốt lõi, Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ sập "bẫy gia công", biến quốc gia thành một công xưởng lắp ráp công nghệ thấp bị mắc kẹt ở đáy chuỗi giá trị toàn cầu.

4.2. Khuyến nghị đột phá thể chế: Tái cấu trúc nguồn lực và kiến tạo môi trường ĐMST thực chất

Để thoát khỏi nguy cơ "rỗng ruột" công nghệ và sập bẫy gia công, Việt Nam không thể tiếp tục điều hành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bằng những mệnh lệnh hành chính xơ cứng hay những chính sách xoa dịu bề nổi. Một cuộc cải cách thể chế mang tính chiến lược và toàn diện là yêu cầu sinh tồn để tái cấu trúc nguồn lực quốc gia.

Dưới góc độ triết học và nhân văn, đổi mới sáng tạo không phải là một khẩu hiệu thi đua hay một cuộc chạy đua theo các con số báo cáo vô hồn. Đổi mới sáng tạo thực chất là con đường duy nhất để giải phóng sức sáng tạo nội tại, nâng cao năng suất lao động và bảo vệ phẩm giá của người lao động Việt Nam. Khi tri thức gốc được trân trọng, khi người tài được đảm bảo sinh kế để cống hiến, và khi thể chế thực sự vì con người, Việt Nam mới có thể tự tin bứt phá, chủ động công nghệ cốt lõi và kiến tạo một nền kinh tế tự chủ, phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.