Hóa giải bẫy thu nhập trung bình bằng đột phá thể chế thực thi

Phần 1: Khát vọng 2045 và Bẫy Thu nhập Trung bình: Thách thức Thể chế và Hiệu lực Thực thi Pháp luật

1.1. Khát vọng phát triển 2045 và áp lực vượt qua Bẫy Thu nhập Trung bình

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của Đảng đã xác định rõ mục tiêu chiến lược: đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, và tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Các dự báo kinh tế cho thấy tốc độ tăng trưởng GDP quốc gia có thể đạt mức 8,1% trong năm 2025, tiếp tục tăng tốc lên 8,5% vào năm 2026 và chạm mốc 8,8% trong năm 2027. Những con số định lượng này minh chứng cho động lực phục hồi tích cực và đà mở rộng quy mô kinh tế mạnh mẽ. Tuy nhiên, Báo cáo "Việt Nam 2045 – Đột phá Thể chế cho một Tương lai Thu nhập cao" do Ngân hàng Thế giới và Australian Aid phối hợp thực hiện đã cảnh báo rằng đây là một "mục tiêu vươn tầm" chứa đựng nhiều thách thức gay gắt.

Bản chất của bẫy thu nhập trung bình không đơn thuần là sự sụt giảm tốc độ tăng trưởng, mà là sự bế tắc trong mô hình phát triển khi các dư địa cũ từ lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên thiên nhiên dần cạn kiệt. Báo cáo thực chứng quốc tế chỉ ra thực tế xót xa: nhiều quốc gia đã mòn mỏi kéo dài hơn 30 năm ở phân khúc thu nhập trung bình mà không thể tìm thấy con đường vượt qua ngưỡng khởi điểm của nhóm thu nhập cao. Ngược lại, những quốc gia bứt phá thành công kể từ mốc phân loại năm 1987 đều sở hữu một điểm chung then chốt, đó là sự cải thiện đột phá về hiệu lực thực thi pháp luật và năng lực quản trị công.

Nguy cơ hụt hơi sẽ lập tức xuất hiện khi tốc độ hoàn thiện thể chế không theo kịp đà mở rộng quy mô kinh tế. Sự chậm trễ này biến các mục tiêu chính sách thành gánh nặng, đe dọa trực tiếp đến tính bền vững của toàn bộ hệ thống phát triển.

1.2. Hiệu lực thực thi pháp luật – Thước đo sinh tử của cải cách thể chế

Khung đánh giá hiệu lực thực thi pháp luật và năng lực giải trình của bộ máy nhà nước trong Báo cáo Việt Nam 2045 đã phơi bày những lỗ hổng mang tính hệ thống. Đánh giá khả năng tiên liệu trong thực thi pháp luật (tính theo bình quân động 5 năm) chỉ ra khoảng cách biệt rõ rệt giữa Việt Nam và nhóm các quốc gia đã bứt phá nhanh lên thu nhập cao như Estonia, Cộng hòa Séc, Ba Lan, Chile, Latvia hay Lithuania. Khoảng cách này phản ánh hạn chế về năng lực quản trị, nơi các chính sách ban hành thiếu tính ổn định và khó dự báo, làm xói mòn niềm tin của các nhà đầu tư lẫn khu vực kinh tế tư nhân.

Cách tiếp cận cải cách từng bước tuy đem lại một số kết quả tích cực nhất định trong quá khứ, nhưng giờ đây đã không còn phù hợp để giải quyết các mâu thuẫn nội tại. Phương thức cải cách tiệm tiến này chưa thể tạo ra một bước ngoặt đủ lớn để làm giảm đáng kể chi phí giao dịch cho doanh nghiệp và người dân. Khi chi phí tuân thủ pháp luật và chi phí không chính thức vẫn chiếm một tỷ trọng lớn trong hoạt động kinh doanh, năng lực cạnh tranh quốc gia sẽ bị bào mòn một cách thầm lặng nhưng tàn khốc.

Lỗ hổng lớn nhất nằm ở sự thiếu đồng bộ nghiêm trọng giữa việc ban hành chính sách và năng lực thực thi trong thực tế. Quy trình xây dựng pháp luật vẫn còn nhiều bất cập, tạo ra mức độ rủi ro cao cho khu vực tư nhân. Sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản quy phạm pháp luật cùng sự thiếu nhất quán trong khâu thi hành của bộ máy công vụ đã cản trở hiệu quả phân bổ nguồn lực. Nếu không thể xác lập một môi trường pháp lý minh bạch, tiên liệu được và bảo vệ hiệu quả quyền sở hữu, mọi khát vọng bứt phá đến năm 2045 sẽ gặp phải những rào cản cực kỳ khó vượt qua.

Phần 2: Bất cập Tài khóa và Quản lý Đầu tư công: Lỗ hổng Phân cấp Ngân sách và Quản trị Tài sản công

Nếu như những giới hạn về hiệu lực thực thi pháp luật ở phần trước đã phơi bày khoảng cách giữa khát vọng tăng trưởng và năng lực quản trị vĩ mô, thì sự ách tắc trong cơ chế phân bổ tài khóa chính là mắt xích trực tiếp làm suy giảm hiệu quả của các nguồn lực phát triển. Sự chậm trễ trong tái thiết lập các công cụ tài chính công không chỉ cản trở tính chủ động của chính quyền địa phương, mà còn biến tài sản quốc gia thành những nguồn lực bị đóng băng trước yêu cầu bứt phá của thời đại.

2.1. Lỗ hổng từ Hệ thống Ngân sách Lồng ghép và Bất cập Phân cấp Tài khóa

Mô hình ngân sách lồng ghép hiện hành đang bộc lộ những bất cập hệ thống sâu sắc, triệt tiêu tính chủ động và gạt bỏ trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Cơ chế phân chia nguồn thu mang tính thụ động và cào bằng đã đẩy các cấp chính quyền cơ sở vào trạng thái phụ thuộc kéo dài, tiêu tốn thời gian và nguồn lực vào các thủ tục xin - cho thay vì tập trung phát triển kinh tế vùng. Việc duy trì cấu trúc lồng ghép khiến quy trình quyết định chi tiêu công trở nên phân tán qua quá nhiều tầng nấc trung gian, làm kéo dài thời gian phê duyệt và bào mòn hiệu quả thực tế của các dòng vốn đầu tư. Trước yêu cầu cấp bách của giai đoạn mới, các báo cáo phân tích chiến lược đã chỉ rõ sự cần thiết phải khẩn trương sửa đổi Luật Ngân sách Nhà nước và Luật Đầu tư công, đồng thời đặt tiền đề cho việc xem xét điều chỉnh khuôn khổ Hiến pháp nhằm loại bỏ hoàn toàn hệ thống ngân sách lồng ghép, chuyển sang cơ chế phân cấp minh bạch nhưng vẫn duy trì vững chắc một khung ngân sách nhất thể quốc gia.

Trọng tâm của đột phá phân cấp tài khóa nằm ở việc tái thiết lập toàn diện cơ chế phân giao nguồn thu giữa trung ương và địa phương. Các nguồn thu quan trọng xuất phát từ tài sản công cộng như nguồn thu từ đất và thuế tài nguyên cần phải được định hình lại theo nguyên tắc thị trường, bảo đảm tính công khai và ngăn chặn tình trạng khai thác cạn kiệt nguồn lực địa phương. Cùng với đó, chính quyền địa phương phải được giao quyền tự chủ 100% đối với các khoản thuế bất động sản, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để nghiên cứu áp dụng các khoản phụ thu trên thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp tiềm năng. Việc mở rộng không gian tài khóa địa phương này không phải là sự buông lỏng quản lý, mà phải đi kèm với công cụ kiểm soát rủi ro đanh thép: thiết lập ngưỡng vay nợ dựa trên đánh giá rủi ro ngân sách thực tế của từng địa phương, nhằm kiểm soát triệt để nguy cơ mất cân đối tài chính vĩ mô.

Sự thiếu hụt một cơ chế tài chính phối hợp dựa trên đánh giá năng lực tài khóa thực chất đang làm suy yếu nghiêm trọng khả năng kết hợp các nguồn vốn trong và ngoài nước cho các dự án hạ tầng liên vùng. Việc thiếu vắng một công thức đồng tài trợ hợp lý giữa trung ương và địa phương khiến cho các vùng kinh tế động lực rơi vào tình trạng đơn độc, không thể huy động đủ nguồn lực để triển khai các công trình mang tính lan tỏa. Trong giai đoạn 2026–2030, việc ưu tiên bổ sung ngân sách có mục tiêu phải được tập trung toàn lực cho các chương trình trọng điểm quốc gia, bao gồm việc xây dựng các vùng động lực phát triển, bảo đảm an ninh tài nguyên nước quốc gia và nâng cao khả năng chống chịu ven biển gắn với chiến lược kinh tế biển bền vững. Phân cấp tài khóa không đơn thuần là sự chia sẻ quyền lực tài chính, mà là một cam kết chính trị nhân văn nhằm bảo đảm mọi cộng đồng dân cư đều có đủ năng lực tài chính để bảo vệ cuộc sống của người dân trước các thách thức biến đổi khí hậu và biến động kinh tế toàn cầu.

2.2. Ách tắc trong Quản trị Tài sản công và Yêu cầu Chuyển đổi số

Song hành với những bất cập trong phân cấp tài khóa là thực trạng lãng phí và trì trệ nghiêm trọng trong quản trị tài sản công, nơi nhiều nguồn lực quý giá của quốc gia bị xói mòn bởi quy trình quản lý hành chính xơ cứng. Phạm vi tài sản công chịu áp lực quản lý hiện nay bao quát toàn bộ các lĩnh vực then chốt của đời sống kinh tế - xã hội: từ hệ thống nhà ở thuộc sở hữu nhà nước, kết cấu hạ tầng tài sản đường bộ, đến công tác quản lý quy hoạch xây dựng cấp tỉnh, cấp giấy phép xây dựng và ứng phó rủi ro ngập lụt đô thị. Sự thiếu thốn một hệ thống theo dõi minh bạch cùng cơ chế vận hành chồng chéo đã biến nhiều tài sản công thành các "điểm chết" kinh tế, không những không tạo ra nguồn thu mới mà còn làm phát sinh vô số chi phí bảo trì, gây ra sự bất bình trong dư luận.

Sai lầm mang tính hệ thống hiện nay trong tư duy cải cách chính là việc nhìn nhận chuyển đổi số thuần túy như một chiến dịch mua sắm công nghệ đơn lẻ. Nhiều địa phương đã vội vã đổ nguồn lực vào các phần mềm, cơ sở dữ liệu đắt đỏ nhưng hoàn toàn thất bại trong việc cải thiện hiệu quả quản trị, bởi họ đã bỏ qua các rào cản cốt lõi về con người, quy trình vận hành, văn hóa công vụ và hành vi tổ chức. Công nghệ không thể tự nó thay thế cho một thể chế quản trị kém cỏi; nếu không kiên quyết thay đổi lề lối làm việc, việc số hóa sẽ chỉ tạo ra một phiên bản quan liêu phức tạp hơn trên môi trường số, làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và người dân. Khung chính sách chuyển đổi số trong chính quyền địa phương do đó bắt buộc phải gắn liền với việc cải cách tái cấu trúc quy trình, loại bỏ các thủ tục phiền hà trước khi tiến hành số hóa.

Để tháo gỡ ách tắc này, những mô hình thực tiễn đột phá đã bắt đầu được thử nghiệm thông qua các chương trình hợp tác ứng dụng công nghệ quản trị tài sản hiện đại tại những đô thị lớn như TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Thừa Thiên Huế. Các chương trình này hướng tới việc tích hợp dữ liệu đất đai, tài sản đường bộ và quy hoạch xây dựng vào hệ thống quản lý số hóa theo thời gian thực, giúp chính quyền đô thị chủ động dự báo rủi ro ngập lụt và tối ưu hóa việc phân bổ tài sản. Đặc biệt, sự ra đời của Học viện Quản trị Số phối hợp với Đại học Fulbright đánh dấu bước chuyển chiến lược trong việc đào tạo đội ngũ lãnh đạo công, trang bị tư duy quản trị hiện đại và phát triển các thể chế tương thích ở cấp địa phương. Tái thiết lập trật tự quản trị tài sản công thông qua chuyển đổi số thực chất chính là hành động bảo vệ phẩm giá và thành quả lao động của nhân dân, biến những tài sản quốc gia thành động lực phát triển trường tồn cho dân tộc.

Phần 3: Tái cấu trúc Bộ máy Hành chính và Nâng cao Hiệu năng Công vụ

Sau khi chúng ta mổ xẻ những rào cản từ thực thi pháp luật và bất cập phân cấp tài khóa, bài toán sinh tử tiếp theo chính là năng lực vận hành của bộ máy hành chính công.

3.1. Đột phá Tinh gọn Bộ máy Trung ương và Áp lực Tinh giản Biên chế

Tôi muốn chia sẻ đanh thép với bạn rằng, một bộ máy cồng kềnh chưa bao giờ là bảo chứng cho một chính quyền mạnh mẽ.

Thực tế lịch sử đã chứng minh, sự lạm phát tổ chức chỉ tạo ra những tầng nấc trung gian tiêu tốn ngân sách và triệt tiêu trách nhiệm giải trình.

Nhìn trực diện vào cuộc cải cách thể chế đột phá từ đầu năm 2025, chúng ta ghi nhận một quyết tâm chính trị chưa từng có khi cắt giảm 32% số lượng Bộ và cơ quan ngang Bộ.

Cụ thể, bộ máy trung ương đã thu gọn thần tốc từ 18 Bộ xuống còn 14 Bộ, giảm từ 4 cơ quan ngang Bộ xuống còn 3, và từ 8 cơ quan trực thuộc Chính phủ xuống còn 5 đơn vị.

Sự điều chỉnh số lượng Phó Thủ tướng từ 5 lên 7 nhân sự thể hiện tư duy điều hành linh hoạt, nâng cao tầm chỉ đạo vĩ mô đối với các đại dự án liên ngành.

Đi liền với việc tái cấu trúc sơ đồ tổ chức là cuộc phẫu thuật đanh thép vào gánh nặng chi thường xuyên ngân sách.

Chỉ trong giai đoạn từ tháng 11/2024 đến tháng 10/2025, hệ thống đã cắt giảm khoảng 145.000 công chức, viên chức, tương ứng với 8,8% tổng lực lượng khu vực công.

Con số định lượng này mang lại giá trị tài khóa trực tiếp khi tiết kiệm khoảng 39.000 tỷ đồng chi thường xuyên hằng năm cho đất nước.

Theo Nghị định số 25/2025/NĐ-CP điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ của Bộ Nội vụ cùng Kế hoạch chuyển đổi số ngành nội vụ, đây mới chỉ là bước khởi đầu cho lộ trình tiếp tục tinh giản 10% biên chế giai đoạn 2026–2031.

Tuy nhiên, dưới nhãn quan nhân văn và phân tích chiến lược, tôi phải thẳng thắn chỉ ra mặt tối xã hội cùng rủi ro vận hành đằng sau các con số ấn tượng này.

Sự chồng chéo chức năng kéo dài qua nhiều thập kỷ không thể tự động biến mất chỉ sau một đêm nhờ vào các quyết định sáp nhập cơ học.

Khi cắt giảm 145.000 con người trong một khoảng thời gian ngắn, gánh nặng công việc lập tức đè nặng lên vai những người ở lại, dễ dẫn đến nguy cơ đứt gãy vận hành và tâm lý né tránh công vụ.

Nếu không kịp thời tái cấu trúc quy trình xử lý công việc và ứng dụng công nghệ thực chất, chúng ta chỉ đang dồn gánh nặng hành chính từ một túi hồ sơ giấy sang một hệ thống số bị quá tải.

3.2. Tái cơ cấu Chính quyền Địa phương và Lỗ hổng Tinh giản Cơ học

Làn sóng tinh gọn không dừng lại ở các cơ quan trung ương mà đang cuộn trào mạnh mẽ xuống các cấp chính quyền cơ sở.

Quyết định loại bỏ hoàn toàn đơn vị hành chính cấp quận/huyện với 696 đơn vị được xem là một bước ngoặt lịch sử trong mô hình tổ chức lãnh thổ.

Song song đó, số lượng đơn vị hành chính cấp phường/xã cũng ghi nhận mức giảm kỷ lục từ 60% đến 70%, thu hẹp từ 10.035 đơn vị xuống chỉ còn khoảng 3.300 đơn vị trên phạm vi toàn quốc.

Trong khi địa giới hành chính của 34 tỉnh/thành phố được giữ nguyên, áp lực tinh giản biên chế ở địa phương lại tiếp tục gia tăng gay gắt.

Theo Báo cáo số 867/BC-CP của Chính phủ gửi Quốc hội và Kế hoạch giao quản lý biên chế giai đoạn 2026–2031, mục tiêu đặt ra đến năm 2026 là giảm ít nhất 5% biên chế công chức và 10% biên chế sự nghiệp hưởng lương ngân sách.

Dù vậy, tôi muốn thẳng thắn chỉ ra với bạn về lỗ hổng của tư duy tinh giản cơ học đang bộc lộ ở nhiều địa bàn.

Tư duy cào bằng chỉ tiêu cắt giảm giữa một đô thị đặc biệt đông dân với một xã miền núi địa hình hiểm trở đang tạo ra những nghịch lý quản trị tàn nhẫn.

Việc sáp nhập hàng loạt đơn vị hành chính mà chưa chuẩn bị kịp thời hạ tầng dịch vụ công đã đẩy người dân vào thế khó khăn khi thực hiện các thủ tục an sinh cốt lõi.

Sự chậm trễ trong việc hoàn thiện hệ thống vị trí việc làm thực chất chính là mắt xích yếu nhất khiến chính sách cải cách tiền lương chưa thể phát huy trọn vẹn vai trò tạo động lực.

Khi chính sách tiền lương chưa phản ánh đúng giá trị cống hiến và mức sống thực tế, khu vực công sẽ rất khó giữ chân những nhân tài tâm huyết trước sự hút vốn của khu vực tư nhân.

Cắt giảm bộ máy suy cho cùng không phải là một cuộc rượt đuổi chỉ tiêu mang tính con số, mà phải là hành trình nâng cao hiệu năng phụng sự và bảo đảm phẩm giá cho con người.

Phần 4: Hoàn thiện Thể chế Thị trường và Tháo gỡ Rào cản Hạ tầng Trọng điểm

Nếu như sự tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu năng công vụ ở phần trước là điều kiện cần để tối ưu hóa năng lực điều hành nhà nước, thì sự hoàn thiện thể chế thị trường cùng việc khai thông các điểm nghẽn hạ tầng chính là điều kiện đủ để giải phóng toàn bộ sức sản xuất của nền kinh tế.

4.1. Cải cách Thể chế Thị trường Tài chính và Khai thông Dòng vốn Ngoại

Tôi muốn nhấn mạnh với bạn rằng, thị trường tài chính không thể phát triển bền vững nếu tiếp tục bị kìm hãm bởi những tư duy quản lý cũ kỹ và rào cản hành chính rườm rà.

Sự bế tắc của dòng vốn ngoại trong nhiều năm qua không xuất phát từ sức hấp dẫn của doanh nghiệp, mà nằm ở năng lực mở cửa thể chế của thị trường vốn.

Những bước đi pháp lý dồn dập gần đây đã tạo nên những chuyển biến mang tính bước ngoặt cho hạ tầng tài chính quốc gia.

Việc ban hành Thông tư 25/2025/TT-NHNN vào ngày 31/08/2025 đã rút ngắn đáng kể quy trình mở tài khoản thanh toán cho nhà đầu tư nước ngoài, gạt bỏ một thủ tục phiền hà kéo dài.

Tiếp đó, Nghị định 245/2025/NĐ-CP ra đời ngày 11/09/2025 đã cải thiện rõ rệt khả năng tiếp cận thị trường và giải quyết bài toán giao dịch cho các định chế tài chính quốc tế.

Nhờ những nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn thể chế này, tổ chức FTSE Russell đã chính thức nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên Thị trường Mới nổi Thứ cấp vào tháng 10/2025.

Cột mốc lịch sử này mở ra cơ hội thu hút từ 1 đến 2 tỷ USD từ các quỹ đầu tư thụ động và 5 đến 6 tỷ USD từ các quỹ đầu tư chủ động trên toàn cầu.

Đặc biệt, kế hoạch triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) vào năm 2027 sẽ hoàn thiện hạ tầng thanh toán, đưa thị trường tiệm cận hoàn toàn với các chuẩn mực quốc tế.

Trong bối cảnh định giá P/E trượt 12T của VN-Index đang ở mức hấp dẫn 15,3 lần, việc khai thông dòng vốn ngoại là động lực quan trọng để tái định giá tài sản quốc gia.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn phân tích sắc bén, tôi phải chỉ rõ lỗ hổng thể chế vẫn đang tồn tại như một chướng ngại vật dai dẳng.

Quy định về giới hạn tỷ lệ sở hữu nước ngoài (FOL) tại nhiều ngành nghề then chốt cùng sự thiếu đồng bộ trong hạ tầng bù trừ thanh toán vẫn đang trói buộc tiềm năng thực sự của nền kinh tế.

Nếu không quyết liệt gạt bỏ các rào cản tư duy để bảo vệ lợi ích chính đáng của nhà đầu tư, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội vàng trong việc đưa dòng vốn toàn cầu vào phục vụ sự phát triển của đất nước.

4.2. Giải tỏa Điểm nghẽn Hạ tầng Chiến lược thông qua Đột phá Đầu tư công

Bên cạnh thị trường vốn, điểm nghẽn hạ tầng chiến lược chính là lực cản vật lý lớn nhất đối với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Sự quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc giải tỏa điểm nghẽn này được thể hiện rõ nét qua chương trình lập pháp kỷ lục tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa 15, khi xem xét tới 50 dự án luật và 34 nghị quyết.

Khuôn khổ pháp lý cải cách, đặc biệt là các sửa đổi trong Luật Đầu tư công, đã tạo xung lực mạnh mẽ thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công.

Thực tế ghi nhận tốc độ tăng trưởng đầu tư công đạt mức bứt phá +46,5% YoY trong năm 2025 và tiếp tục duy trì đà tăng +9,2% YoY trong năm 2026.

Dòng vốn nhà nước này đang đóng vai trò "vốn mồi" dẫn dắt, kích hoạt các siêu dự án hạ tầng giao thông và năng lượng trọng điểm giai đoạn 2026–2030.

Dù những con số đầu tư hàng trăm nghìn tỷ đồng mang lại hy vọng lớn, tôi vẫn phải đanh thép chỉ ra mặt tối trong khâu thực thi đã tiêu tốn biết bao nguồn lực của xã hội.

Sự chồng chéo giữa Luật Đầu tư công, Luật Đất đai và các quy định về hợp tác công tư (PPP) đang làm kéo dài quy trình chuẩn bị đầu tư và phê duyệt dự án qua nhiều năm tháng.

Mỗi ngày một dự án hạ tầng bị ngưng trệ là thêm một ngày chi phí cơ hội đè nặng lên vai doanh nghiệp và làm tổn hại đến chất lượng cuộc sống của người dân.

Đột phá hạ tầng vì vậy không chỉ dừng lại ở việc phê duyệt các gói ngân sách khổng lồ, mà phải bắt đầu từ việc đập tan các "lực cản pháp lý", bảo đảm tính minh bạch và tinh thần phụng sự nhân dân trong từng công trình quốc gia.