Giải mã rào cản thể chế trong bảo đảm quyền con người tố tụng hình sự

Phần 1: Rào cản thể chế và mâu thuẫn nội tại trong quy định bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa trong tố tụng hình sự

Hệ thống pháp luật tố tụng hình sự hiện hành tồn tại những khoảng trống mang tính kỹ thuật và mâu thuẫn thuật ngữ ngay từ cấp độ nguyên tắc, trực tiếp làm suy giảm hiệu lực thực tế của quyền bào chữa và quyền được bảo vệ thân thể của người bị buộc tội.

1.1. Sự thiếu đồng bộ trong nguyên tắc hiến định và sự bất cập của các quy phạm tố tụng bảo vệ quyền con người

Một hệ thống tư pháp tiến bộ không thể được xây dựng trên những mâu thuẫn thuật ngữ mang tính nền tảng. Khi đặt Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 lên bàn cân đối chiếu với Hiến pháp năm 2013, sự lệch pha về mặt kỹ thuật lập pháp ngay lập tức bộc lộ một tư duy thụ động mang tính hệ thống. Mặc dù Chương 2 Hiến pháp năm 2013 đã định danh chuẩn mực hành vi của Nhà nước bằng cụm từ đồng bộ "tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm", thì Điều 8 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 lại bỏ sót cụm từ "bảo đảm". Sự tước bỏ thuật ngữ này không đơn thuần là một sơ suất văn bản, mà đã vô hình trung hạ thấp nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng từ vai trò chủ động tạo điều kiện thực thi quyền sang trạng thái thụ động: chỉ phòng ngừa hoặc xử lý các vi phạm khi sự việc đã rồi.

Thực tiễn thực thi các cam kết quốc tế ghi nhận Việt Nam đã hoàn thành 209/241 khuyến nghị thuộc cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR) chu kỳ 3 (đạt tỷ lệ 86,7%), thực hiện một phần trong số 30 khuyến nghị (đạt 12,4%) và còn 2 khuyến nghị đang trong quá trình xem xét. Tuy nhiên, những chỉ số ấn tượng này ở cấp độ đối ngoại đang gặp phải lực cản lớn từ các điểm nghẽn quy phạm nội địa. Việc thiếu vắng thuật ngữ "bảo đảm" trong nguyên tắc chủ đạo tại Điều 8 đã kéo theo sự kém hiệu lực của chuỗi quy phạm thành phần từ Điều 9, Điều 10 đến Điều 12 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Biểu hiện đắt giá nhất cho căn bệnh hình thức này nằm ở cơ chế loại trừ chứng cứ bất hợp pháp được quy định tại khoản 1 Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Bằng việc tuyên bố chứng cứ không được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật quy định thì không có giá trị pháp lý, điều luật này tưởng chừng đã tạo ra một lá chắn vững chắc bảo vệ quyền con người. Nhưng thực tế nghiệt ngã chỉ ra rằng: đây hoàn toàn là một quy định mang tính gián tiếp và thiếu vắng bộ tiêu chí kỹ thuật để thực thi. Hệ thống pháp luật tố tụng hiện nay hoàn toàn trống rỗng các "quy tắc loại trừ" (exclusionary rules) có khả năng kích hoạt tự động để vô hiệu hóa những chứng cứ thu thập từ hành vi vi phạm thủ tục nghiêm trọng trong giai đoạn điều tra ban đầu. Khi người tiến hành tố tụng vi phạm thủ tục nhưng không phải đối mặt với một chế tài vô hiệu hóa chứng cứ tức thì và minh bạch, quyền con người của người tham gia tố tụng bị đẩy vào tình thế bị xâm phạm mà không có cơ chế tự vệ tức thời.

1.2. Quyền bào chữa bị vô hiệu hóa bởi rào cản thủ tục: Khoảng trống pháp lý từ giai đoạn tạm giữ khẩn cấp

Sự xung đột giữa quyền hiến định và quy trình hành chính trong giai đoạn đầu của tố tụng hình sự là minh chứng cay đắng cho thấy một quyền lợi có thể bị triệt tiêu hoàn toàn chỉ bằng những tính toán thời gian vô lý trên văn bản. Điểm g khoản 1 Điều 58 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 ghi nhận người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Thế nhưng, tại điểm đ khoản 1 Điều 4 của chính Bộ luật này, tư cách "người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp" lại bị gạch tên khỏi danh sách "người bị buộc tội". Sự đứt gãy về mặt khái niệm này không chỉ là một lỗi phân loại mang tính lý luận, mà tạo ra hậu quả thực tiễn vô cùng tàn nhẫn.

Nghịch lý thời gian tố tụng: Tư cách người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp tồn tại trong 12 giờ, nhưng thủ tục đăng ký người bào chữa lại kéo dài tới 24 giờ. Thời hạn thủ tục hành chính dài gấp đôi thời hạn tư cách pháp lý làm cơ hội nhờ luật sư chạm mức 0%.

Mâu thuẫn quy trình đạt đến đỉnh điểm khi xét đến các cột mốc thời gian tố tụng. Theo quy định, tư cách tố tụng của người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp chỉ tồn tại vỏn vẹn trong 12 giờ kể từ khi bị giữ. Trong khi đó, thủ tục đăng ký bào chữa áp dụng cho người bào chữa theo Điều 72 và Điều 78 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 lại cho phép cơ quan điều tra kéo dài thời hạn xem xét lên tới 24 giờ. Một phép tính số học đơn giản nhưng bộc lộ trọn vẹn sự phi lý: thời hạn làm thủ tục hành chính dài gấp đôi thời hạn tồn tại của tư cách pháp lý. Hậu quả trực tiếp là cơ hội nhờ người bào chữa của đối tượng này trong thực tế hoàn toàn chạm mức 0%. Quyền nhờ người bào chữa – vốn là trụ cột của quyền tự do thân thể – đã bị biến thành một lời hứa suông trên giấy, hoàn toàn vô hiệu trước cánh cửa khép kín của cơ quan điều tra trong 12 giờ đầu tiên, thời điểm nghi phạm yếu thế và dễ bị tổn thương nhất.

Khoảng trống pháp lý này trực tiếp xung đột với điểm b khoản 3 Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) mà Việt Nam là thành viên, vốn bắt buộc Quốc gia hội viên phải bảo đảm cho người bị cáo buộc có đủ thời gian và điều kiện thuận lợi để chuẩn bị bào chữa. Sự thiếu hụt các quy định bắt buộc phải hoãn phiên tòa hoặc kéo dài thời hạn tố tụng trong trường hợp người bào chữa không được cung cấp đủ thời gian nghiên cứu hồ sơ đã tước đi sinh khí của hoạt động tranh tụng. Khi rào cản thủ tục hành chính lấn gạt và vô hiệu hóa quyền hiến định ngay từ khâu tạm giữ khẩn cấp, công lý không thể được thực thi đúng nghĩa, mà chỉ còn là sự vận hành cơ học của một bộ máy tố tụng nặng tính áp đặt.

1.3. Thách thức trong thực thi nguyên tắc suy đoán vô tội và quy định ghi âm/ghi hình có âm thanh

Nguyên tắc suy đoán vô tội được trang trọng thể chế hóa tại khoản 1 Điều 31 Hiến pháp năm 2013 và Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, đặt ra yêu cầu cốt lõi: "Khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận không có tội". Tuy nhiên, giữa tinh thần nhân đạo của lập pháp và thực tiễn tranh tụng đang tồn tại một khoảng trống mênh mông, nơi nghĩa vụ chứng minh tội phạm bị đẩy ngược lại một cách ngầm định cho người bị buộc tội.

Nhằm cụ thể hóa lá chắn bảo vệ bị can trước nguy cơ bức cung, dùng nhục hình, khoản 6 Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 cùng Thông tư liên tịch số 03/2018/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC-BQP ngày 01/02/2018 đã quy định bắt buộc việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can. Tiếp đó, Quyết định số 1172/QĐ-TTg ngày 11/09/2019 của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án về cơ sở vật chất, kỹ thuật và quy trình thực hiện hoạt động này. Thế nhưng, trải qua nhiều năm áp dụng, tình trạng triển khai quy định này vẫn rơi vào cảnh chậm trễ và không đồng bộ trên thực tế với lý do thiếu hụt hạ tầng kỹ thuật và kinh phí đầu tư. Sự khuyết thiếu phương tiện giám sát tự động đã vô tình duy trì một "vùng xám" nguy hiểm trong hoạt động điều tra, nơi quyền lực công không bị kiểm soát triệt để bằng công nghệ minh bạch.

Phần 2: Xung đột chức năng tố tụng và rào cản hướng tới mô hình tư pháp lấy xét xử làm trung tâm, tranh tụng làm đột phá

Nếu ở giai đoạn điều tra, quyền con người dễ bị tổn thương bởi các rào cản thủ tục hành chính, thì khi bước vào giai đoạn xét xử, số phận pháp lý của người bị buộc tội lại phải đối mặt với một lực cản mang tính vĩ mô hơn: sự mâu thuẫn trong chính mô hình tổ chức quyền lực tố tụng. Sự tồn tại của những quy phạm mang nặng tư duy xét hỏi đã làm biến dạng bản chất của một nền tư pháp độc lập, biến nguyên tắc "tranh tụng làm đột phá" theo định hướng của Nghị quyết số 27-NQ/TW thành một lý tưởng chưa trọn vẹn trên thực tế.

2.1. Sự kiêm nhiệm chức năng của Tòa án và sự chồng chéo trách nhiệm chứng minh tội phạm

Một nền tư pháp văn minh, tiến bộ không thể chấp nhận việc người cầm cân nảy mực lại đồng thời mang vác trên vai gánh nặng của người đi tìm kiếm sự buộc tội. Thế nhưng, đây chính xác là nghịch lý đang được dung dưỡng bởi Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Việc quy định chung chung rằng "cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng" – ngầm bao gồm cả Tòa án – có trách nhiệm chứng minh tội phạm đã phá vỡ hoàn toàn lằn ranh giới hạn quyền lực. Khi Tòa án bị ép buộc hoặc tự cho mình quyền can dự vào việc chứng minh tội phạm, tính khách quan, vô tư của chức năng xét xử bị triệt tiêu từ trong trứng nước. Một trọng tài không thể đưa ra phán quyết công tâm nếu trước đó họ đã trực tiếp tham gia vào việc kiến tạo chứng cứ chống lại một bên.

Sự mập mờ trong phân định chức năng này tiếp tục di căn vào thủ tục xét hỏi tại phiên tòa sơ thẩm. Theo quy định tại Điều 307 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, trình tự xét hỏi không bóc tách rạch ròi trách nhiệm của các bên mang chức năng buộc tội và gỡ tội. Thực tiễn xét xử cho thấy, dù Kiểm sát viên đã có những bước tiến trong việc chủ động tranh luận thay vì chỉ bảo vệ cáo trạng cứng nhắc, nhưng Thẩm phán chủ tọa vẫn thường xuyên đóng vai trò chủ đạo trong việc xét hỏi. Sự lấn sân này tước đoạt không gian tranh tụng bình đẳng, biến phiên tòa thành một cuộc thanh tra lại hồ sơ điều tra thay vì một diễn đàn đối tụng thực thụ.

Đáng quan ngại hơn, hệ thống tố tụng vẫn đang trao cho Hội đồng xét xử những tàn dư của tư duy bao cấp pháp lý: thẩm quyền khởi tố vụ án ngay tại phiên tòa, thẩm quyền tự thu thập chứng cứ và đặc biệt là đặc quyền xét xử bị cáo theo tội danh nặng hơn tội danh mà Viện kiểm sát đã truy tố. Việc trao cho cơ quan tài phán quyền năng tự nâng cao mức độ buộc tội là một đòn đánh chí mạng vào nguyên tắc độc lập xét xử. Cơ chế này vô hình trung biến Tòa án thành một cơ quan nối dài của nhánh quyền lực buộc tội, tước đoạt cơ hội tự vệ chính đáng của người bị buộc tội trước những cáo buộc bất ngờ không được kiểm chứng qua quá trình tranh tụng từ đầu.

2.2. Lỗ hổng trong quy định về quyền xét xử công bằng, kịp thời và kiểm soát vi phạm thời hạn tố tụng

Công lý bị chậm trễ là công lý bị khước từ. Triết lý sâu sắc này của nhân loại đã được hệ thống hóa tại Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), buộc các quốc gia thành viên phải bảo đảm quyền được xét xử không bị trì hoãn bất hợp lý. Tại Việt Nam, dẫu khoản 2 Điều 31 Hiến pháp năm 2013 và Điều 25 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã ghi nhận nguyên tắc xét xử kịp thời, công bằng, công khai, nhưng cách thức đóng khung văn bản lại phản ánh một sự lúng túng trong nhận thức thể chế.

Việc xếp cụm từ "kịp thời" đứng trước "công bằng" không chỉ là vấn đề ngữ nghĩa, mà còn cho thấy tư duy chạy theo thành tích giải quyết án, xem nhẹ bản chất của chất lượng công lý. Nguy hiểm hơn, không gian áp dụng của nguyên tắc này đang bị giới hạn chật hẹp trong phạm vi giai đoạn xét xử, bỏ mặc khoảng thời gian đằng đẵng từ khi một con người bị tước đoạt quyền tự do thân thể qua các lệnh tạm giữ, tạm giam.

Nhìn vào các Điều 107, Điều 118, Điều 173 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định về thời hạn tạm giữ, tạm giam, điều tra, chúng ta thấy một ma trận thời gian có thể kéo dài nhiều năm đối với các án phức tạp. Tuy nhiên, khi các cơ quan tố tụng vi phạm những thời hạn này, hệ thống pháp luật lại phản ứng một cách vô cùng yếu ớt. Việc kéo dài thời hạn điều tra, truy tố, xét xử trái luật hiện nay thường chỉ bị xem xét dưới góc độ vi phạm thủ tục hành chính nội bộ, thay vì bị định danh đúng bản chất là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Sự khuyết thiếu một chế tài đanh thép – chẳng hạn như cơ chế bắt buộc đình chỉ vụ án hoặc trả tự do ngay lập tức khi vi phạm thời hạn – đã dung túng cho căn bệnh ngâm án, đẩy người bị buộc tội vào thảm cảnh mòn mỏi chờ đợi phán quyết, cào xé phẩm giá con người dưới vỏ bọc cẩn trọng của quy trình.

2.3. Trách nhiệm bồi thường Nhà nước trong hoạt động tố tụng: Tình trạng đùn đẩy và cơ chế khắc phục hậu quả

Đỉnh cao của một hệ thống tư pháp nhân văn không chỉ nằm ở khả năng trừng trị tội phạm, mà còn ở bản lĩnh cúi đầu nhận lỗi và bồi thường sòng phẳng khi bộ máy nhà nước nghiền nát oan uổng một số phận con người. Điều 30 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 được sinh ra để thực thi sứ mệnh đó. Thế nhưng, bức tranh thực tế về khắc phục án oan sai lại mang gam màu u ám của sự đùn đẩy trách nhiệm và né tránh bồi thường.

Thực tiễn giải quyết oan sai phơi bày một nghịch lý xót xa: để tránh phải kích hoạt cơ chế bồi thường, các cơ quan tố tụng thường lạm dụng thủ tục trả hồ sơ điều tra bổ sung, hoặc hủy án để điều tra lại thay vì thẳng thắn đình chỉ vụ án và tuyên vô tội. Sự nhập nhằng trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 về việc định vị ranh giới trách nhiệm giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án đã tạo ra những kẽ hở cho văn hóa "bóng bàn" thẩm quyền. Khi một cá nhân bị bắt khẩn cấp, tạm giữ oan sai, họ thường bị mắc kẹt giữa ma trận thủ tục hành chính, không biết cơ quan nào thực sự đứng ra nhận trách nhiệm chi trả.

Dù Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27/10/2023 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu kiểm soát quyền lực, phòng chống tiêu cực trong tố tụng, nhưng các vi phạm gây hậu quả oan sai vẫn chưa được xử lý đến tận cùng gốc rễ. Sự thiếu hụt một cơ chế truy cứu trách nhiệm hoàn trả tài chính cá nhân khắt khe đối với những cán bộ, người tiến hành tố tụng trực tiếp gây ra oan sai đã làm suy yếu sức răn đe của pháp luật. Khi những quyết định tùy tiện tước đoạt tự do của công dân được bảo lãnh bởi ngân sách Nhà nước mà không đi kèm với sự trả giá bằng chính tài sản và sinh mệnh chính trị của người làm sai, thì quyền con người vẫn sẽ tiếp tục bị đặt dưới rủi ro của sự lạm quyền nhân danh công lý.

Phần 3: Thách thức phát triển thị trường dịch vụ pháp lý và rào cản từ mô hình quản lý, tổ chức hành nghề luật sư, trợ giúp pháp lý

Nếu như Tòa án và Viện kiểm sát đại diện cho trục công quyền trong hoạt động tư pháp hình sự, thì đội ngũ luật sư và hệ thống trợ giúp pháp lý chính là tấm lá chắn dân sự tối quan trọng để bảo vệ phẩm giá con người, quyền bào chữa và sự cân bằng vị thế tranh tụng. Tuy nhiên, khi đặt hệ sinh thái dịch vụ pháp lý vào guồng quay hội nhập và áp lực phát triển kinh tế, những điểm nghẽn thể chế, sự mất cân đối về quy mô và bất cập trong mô hình quản trị đang tạo ra một sức cản vô hình nhưng vô cùng khốc liệt, đe dọa trực tiếp đến quyền tiếp cận công lý của công dân.

3.1. Mất cân đối quy mô và chất lượng đội ngũ luật sư trước áp lực tăng trưởng kinh tế

Một nền kinh tế đang trên đà cất cánh không thể vận hành an toàn nếu thiếu đi một hạ tầng dịch vụ pháp lý đủ mạnh để bảo vệ các giao dịch và quyền con người. Bức tranh phát triển của đội ngũ luật sư Việt Nam trong gần 2 thập kỷ qua ghi nhận những bước tiến đáng kể về mặt số lượng: từ con số khiêm tốn 4.161 luật sư vào năm 2007, tăng lên 17.284 luật sư vào năm 2022, đạt 18.749 luật sư tính đến ngày 31/07/2024 và dự kiến sẽ cán mốc khoảng 22.000 luật sư vào cuối năm 2025 trên quy mô dân số 100 triệu người. Dù tốc độ tăng trưởng quy mô đạt mức ấn tượng, nhưng khi đặt các thông số định lượng này vào bức tranh tổng thể của thế giới và yêu cầu nội tại của nền kinh tế, sự hẫng hụt thể chế ngay lập tức phơi bày.

Tỷ lệ luật sư trên dân số ở Việt Nam hiện nay chỉ đạt mức khiêm tốn: 11,02 luật sư / 100.000 dân (tương đương một luật sư phục vụ 5.000 người dân). Đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế, chỉ số này phản ánh một khoảng trống pháp lý sâu sắc.

Sự thiếu hụt về quy mô càng trở nên nhức nhối khi đặt cạnh áp lực phát triển kinh tế thị trường. Thực tế cho thấy số lượng doanh nghiệp thành lập mới tại Việt Nam duy trì đà tăng trưởng trung bình 13%/năm và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tăng trưởng 8,2%/năm. Sự bùng nổ của các giao dịch thương mại, đầu tư quốc tế và tranh chấp kinh tế phức tạp đang tạo ra một nhu cầu dịch vụ pháp lý khổng lồ, nhưng đội ngũ luật sư nội địa lại thiếu hụt trầm trọng cả về số lượng lẫn năng lực tranh tụng thương mại quốc tế.

Nghiêm trọng hơn, sự phân bố lực lượng luật sư đang rơi vào tình trạng lệch pha địa lý gay gắt. Đại đa số luật sư dồn tích tại các siêu đô thị như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, trong khi tại các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa như tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Lai Châu, tổng số lượng luật sư hiện có còn dưới 10 luật sư cho toàn tỉnh. Sự sa mạc hóa dịch vụ pháp lý ở các khu vực khó khăn đã vô tình tước đoạt cơ hội tiếp cận công lý của những cộng đồng yếu thế, đẩy họ vào tình trạng hoàn toàn không được bảo vệ trước các rủi ro pháp lý và xâm phạm tố tụng. Báo cáo số 339/BC-BTP ngày 16/08/2024 của Bộ Tư pháp về Tổng kết thi hành Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) đã thẳng thắn nhìn nhận: sự bất cập này bắt nguồn từ tư duy quản lý kéo dài, chưa coi phát triển lực lượng luật sư là một hạ tầng chiến lược để bảo vệ quyền con người và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

3.2. Bất cập trong cơ chế quản lý, kỷ luật luật sư và hạn chế về tiềm lực tài chính của tổ chức hành nghề

Sự yếu kém của thị trường dịch vụ pháp lý không chỉ nằm ở số lượng cá nhân hành nghề, mà còn di căn sâu vào mô hình tổ chức và tiềm lực tài chính của các tổ chức hành nghề luật sư. Tính từ khi mở cửa thị trường theo cam kết WTO năm 2007, số lượng tổ chức hành nghề luật sư trong nước đã tăng từ 1.323 tổ chức (năm 2007) lên 5.429 tổ chức (năm 2022) và vượt mốc 5.900 tổ chức vào tháng 07/2024. Cùng thời điểm, sự hiện diện của các hãng luật ngoại quốc dừng lại ở con số 93 tổ chức (bao gồm 37 chi nhánh và 56 công ty luật nước ngoài) với hơn 300 luật sư nước ngoài hành nghề tại Việt Nam.

Nghịch lý là một số lượng nhỏ các hãng luật ngoại nắm giữ thị phần tài chính tương đương hàng nghìn văn phòng luật sư trong nước chỉ ra rằng: các tổ chức hành nghề luật sư Việt Nam đang bị giam hãm trong mô hình quản trị manh mún, siêu nhỏ, thiếu hụt vốn đầu tư và hoàn toàn đứng ngoài các thương vụ tư vấn kinh doanh - đầu tư quốc tế giá trị cao. Các rào cản thể chế hiện hành chưa tạo điều kiện cho các tổ chức hành nghề tích tụ vốn, tiếp cận tín dụng hoặc đa dạng hóa mô hình quản trị doanh nghiệp hiện đại.

Mặt khác, công tác tự quản, giám sát đạo đức hành nghề và xử lý vi phạm trong giới luật sư vẫn tồn tại những lỗ hổng nguy hiểm. Trong vòng 14 năm qua, các cơ quan chức năng và tổ chức xã hội - nghề nghiệp đã tiếp nhận 2.084 đơn thư khiếu nại, tố cáo liên quan đến hành vi vi phạm của luật sư; kết quả đã phải ra quyết định xóa tên 539 luật sư và xử lý kỷ luật dưới các hình thức khác đối với 105 trường hợp. Tỷ lệ xóa tên cao bất thường này là tiếng chuông cảnh báo về sự buông lỏng trong khâu đào tạo ban đầu, sự sơ sài trong sát hạch tập sự và sự thiếu kiên quyết của cơ chế tự quản quy định tại Điều 9 Luật Luật sư. Khi chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp bị gãy đổ, vai trò của luật sư không những không bảo vệ được công lý mà còn làm suy giảm niềm tin của Nhân dân vào hệ thống tư pháp.

3.3. Xung đột pháp lý giữa Luật Trợ giúp pháp lý và các Bộ luật Tố tụng về địa vị pháp lý của Trợ giúp viên pháp lý

Bên cạnh lực lượng luật sư dịch vụ, hệ thống trợ giúp pháp lý nhà nước đóng vai trò là trụ cột an sinh tư pháp, bảo đảm không một ai bị bỏ lại phía sau trước vòng lao lý. Những con số thực chứng đã ghi nhận nỗ lực to lớn của lực lượng này: chỉ tính riêng năm 2023, đã có 8.124 vụ việc tố tụng thành công (tăng 10% so với năm 2022); đặc biệt trong giai đoạn năm 2019 - năm 2021, 100% nạn nhân của hành vi mua bán người thuộc diện hộ nghèo hoặc trẻ em đều được cung cấp dịch vụ bảo vệ tố tụng miễn phí.

Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của Trợ giúp viên pháp lý (TGVPL) đang đụng phải bức tường gạch ngăn cách xuất phát từ sự chồng chéo và thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật tố tụng. Mặc dù Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã định danh TGVPL là chức danh Nhà nước chuyên trách để bảo vệ quyền lợi cho người yếu thế, nhưng tại Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, tư cách và quyền năng tố tụng của TGVPL lại chưa được thể chế hóa ngang hàng và nhất quán với Luật sư. Thực tiễn triển khai tại các địa phương (điển hình như tỉnh Lâm Đồng) cho thấy TGVPL thường xuyên gặp rào cản hành chính khi tiếp cận hồ sơ vụ án, đăng ký người bào chữa hoặc tham gia xét hỏi tại phiên tòa.

Sự thiếu đồng bộ này tiếp tục bộc lộ rõ khi áp dụng các cơ chế tố tụng hiện đại. Mặc dù Thông tư liên tịch số 10/2018/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-TANDTC-VKSNDTC và Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP đã tạo hành lang phối hợp liên ngành và tổ chức phiên tòa trực tuyến, nhưng việc thiếu vắng các quy định kỹ thuật riêng biệt cho TGVPL đã khiến họ rơi vào thế thụ động trong việc bảo vệ thân chủ từ xa hoặc tiếp xúc với bị can trong các cơ sở giam giữ.

Đáng quan ngại hơn, hệ thống pháp luật hiện hành hoàn toàn đứt gãy cơ chế liên thông chuyển đổi nghề nghiệp. Một Trợ giúp viên pháp lý có hàng chục năm kinh nghiệm tố tụng, tích lũy tri thức tư pháp sâu sắc, khi nghỉ hưu hoặc chuyển công tác lại không được tạo cơ chế chuyển đổi thuận lợi sang hành nghề Luật sư do sự vênh nhau giữa Luật Trợ giúp pháp lý và Luật Luật sư. Sự lãng phí nguồn nhân lực chất lượng cao này là một bi kịch thể chế, làm chảy máu chất xám trong khu vực tư pháp công và tước đi của xã hội một lực lượng bảo vệ công lý giàu kinh nghiệm. Mọi điểm nghẽn về thể chế quản lý, mô hình tổ chức và quyền năng pháp lý của lực lượng gỡ tội, nếu không được tháo gỡ triệt để, sẽ tiếp tục là rào cản ngăn cản Việt Nam tiến tới một nền tư pháp công bằng, nhân văn và hiện đại.

Phần 4: Lộ trình cải cách hệ thống và giải pháp thể chế hóa Nghị quyết 27-NQ/TW đáp ứng chuẩn mực quốc tế

Tái lập lằn ranh quyền lực giữa các cơ quan tố tụng không đơn thuần là một thao tác kỹ thuật lập pháp, mà là điều kiện tiên quyết để giải phóng nền tư pháp khỏi tư duy xét hỏi xơ cứng, bảo vệ quyền con người bằng sự độc lập vô tư của Tòa án.

4.1. Tái cấu trúc chức năng Tòa án và Viện kiểm sát để bảo đảm tính độc lập tư pháp và nguyên tắc tranh tụng

Để hiện thực hóa các mục tiêu cốt lõi tại Mục 7.1, 7.2, 7.3 và 7.4 của Nghị quyết số 27-NQ/TW về xây dựng Tòa án điện tử, phân định rành mạch thẩm quyền xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm, hệ thống tư pháp bắt buộc phải tinh giản và loại bỏ triệt để các chức năng không phù hợp với bản chất xét xử độc lập. Bám sát định hướng của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 và Đề án "Cải cách tư pháp tại Tòa án nhân dân đến năm 2030, định hướng đến năm 2045", giải pháp cấp bách hàng đầu là tiến hành sửa đổi, bổ sung Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 theo hướng bãi bỏ hoàn toàn quy định Tòa án có trách nhiệm chứng minh tội phạm. Nghĩa vụ buộc tội và chứng minh tội phạm phải được hoàn trả 100% về cho Viện kiểm sát – chủ thể thực hiện chức năng công tố. Một cơ quan tài phán không thể vừa gánh vác trách nhiệm truy tìm bằng chứng buộc tội, vừa giữ được sự công tâm, khách quan khi đưa ra phán quyết cuối cùng đối với số phận pháp lý của một con người.

Mặt khác, quy trình tranh tụng tại phiên tòa cần một cuộc cách mạng về thủ tục xét hỏi. Điều 307 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 phải được tái thiết kế theo hướng xác định Kiểm sát viên và Luật sư là hai chủ thể giữ vai trò chủ đạo, trực tiếp thực hiện hoạt động xét hỏi và đối tụng. Thẩm phán chủ tọa và Hội đồng xét xử chỉ đóng vai trò trọng tài điều hành phiên tòa, duy trì trật tự pháp lý và chỉ hỏi bổ sung khi xuất hiện những điểm mờ chưa được làm rõ qua quá trình tranh luận của các bên. Đặc biệt, để trả Tòa án về đúng vị thế cơ quan tài phán độc lập, các nhà lập pháp phải kiên quyết hủy bỏ thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự ngay tại phiên tòa cũng như thẩm quyền xét xử bị cáo theo tội danh nặng hơn tội danh mà Viện kiểm sát đã truy tố. Việc duy trì những đặc quyền mang tính xét hỏi này vô hình trung biến Tòa án thành một nhánh quyền lực nối dài của bộ máy buộc tội, tước đoạt cơ hội tự vệ chính đáng của người bị buộc tội trước những cáo buộc bất ngờ không được kiểm chứng minh bạch từ đầu. Chỉ khi Tòa án hoàn toàn thoát khỏi gánh nặng buộc tội, nguyên tắc độc lập xét xử mới trở thành một lá chắn thực sự bảo vệ phẩm giá và quyền con người trước vòng lao lý.

4.2. Sửa đổi toàn diện Luật Luật sư và hoàn thiện thể chế hỗ trợ, giám sát hành nghề

Một nền tư pháp hiện đại và nghiêm minh không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu đi một thị trường dịch vụ pháp lý phát triển mạnh mẽ, nơi lực lượng luật sư giữ vai trò trụ cột bảo vệ công lý và quyền tự do của công dân. Trực diện nhìn vào những hạn chế mang tính hệ thống được chỉ ra tại Báo cáo số 339/BC-BTP ngày 16/08/2024 của Bộ Tư pháp về Tổng kết thi hành Luật Luật sư, Bộ Tư pháp đã chính thức đề xuất đưa dự án Luật Luật sư (thay thế Luật Luật sư năm 2006, sửa đổi, bổ sung năm 2012) vào Chương trình xây dựng Luật, Pháp lệnh năm 2025. Bước đi này đánh dấu một sự chuyển dịch tư tưởng chính sách sâu sắc: chuyển từ tư duy quản lý "Luật sư là chủ yếu" sang mô hình lấy "Tổ chức hành nghề luật sư làm trọng tâm", tiến tới hình thành một "Thị trường dịch vụ pháp lý" cạnh tranh minh bạch và hội nhập sâu rộng.

Thể chế hóa tinh thần Mục 7.7 Nghị quyết số 27-NQ/TW, Kết luận số 69-KL/TW của Ban Bí thư và Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc sửa đổi Luật Luật sư phải tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về tiềm lực tài chính và quy mô quản trị của các hãng luật nội địa. Nhà nước cần ban hành các chính sách đột phá nhằm hỗ trợ các tổ chức hành nghề luật sư tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi, áp dụng chính sách ưu đãi thuế và tạo hành lang pháp lý cho phép thu hút vốn đầu tư trực tiếp để tích tụ tư bản. Điều này sẽ giúp các hãng luật trong nước nhanh chóng xóa bỏ tình trạng manh mún, siêu nhỏ, đủ sức nâng cao năng lực cạnh tranh bình đẳng với 93 tổ chức hành nghề luật sư nước ngoài đang chi phối thị phần tư vấn giá trị cao. Song hành với việc mở rộng quy mô, thể chế giám sát hành nghề và đạo đức nghề nghiệp phải được siết chặt. Cần chuẩn hóa công tác kiểm định chất lượng đào tạo cử nhân luật tại các cơ sở giáo dục đại học, tự do hóa và hiện đại hóa chương trình đào tạo nghề luật sư, đồng thời phát huy tối đa trách nhiệm tự quản của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các Đoàn Luật sư địa phương. Việc kiên quyết xử lý kỷ luật, loại bỏ những cá nhân vi phạm đạo đức hành nghề không chỉ là biện pháp làm sạch đội ngũ, mà còn là con đường duy nhất để củng cố niềm tin của Nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp vào lực lượng bảo vệ công lý.

4.3. Đổi mới cơ chế thi hành pháp luật, trợ giúp pháp lý và thực thi các khuyến nghị UPR/ICCPR

Thước đo cuối cùng của mọi nỗ lực cải cách tư pháp chính là mức độ thụ hưởng quyền con người thực tế của Nhân dân và năng lực thực thi các cam kết quốc tế của quốc gia. Nối tiếp thành công tại khóa họp của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc vào tháng 5 và tháng 9 năm 2024 khi Việt Nam bảo vệ thành công Báo cáo quốc gia theo cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR) chu kỳ 4 và chấp thuận 271/320 khuyến nghị (đạt tỷ lệ 84,7%), nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là thể chế hóa triệt để các cam kết này vào đời sống pháp lý nội địa. Cùng với các nghĩa vụ trong Báo cáo quốc gia định kỳ lần thứ 4 về thực thi Công ước ICCPR (mã hiệu CCPR/C/VNM/4 và CCPR/C/VNM/RQ/4), Chính phủ cần sớm ban hành Kế hoạch hành động tổng thể quốc gia thực thi 271 khuyến nghị UPR chu kỳ 4, gắn kết chặt chẽ với lộ trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Luật Luật sư.

Trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý, sự xung đột giữa Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và các Bộ luật Tố tụng cần được giải quyết dứt điểm bằng cách quy định đồng bộ tư cách, quyền năng tố tụng của Trợ giúp viên pháp lý ngang hàng với Luật sư. Đồng thời, hệ thống pháp luật phải xây dựng một cơ chế liên thông minh bạch, cho phép các Trợ giúp viên pháp lý có đủ điều kiện và kinh nghiệm tố tụng thực tiễn được chuyển đổi thuận lợi sang hành nghề Luật sư khi nghỉ hưu hoặc chuyển công tác, tránh tình trạng lãng phí nguồn nhân lực tư pháp chất lượng cao. Việc mở rộng đối tượng thụ hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý theo định hướng tại Quyết định số 2069/QĐ-TTg và Quyết định số 2070/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về mạng lưới dịch vụ sự nghiệp công ngành Tư pháp đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm an sinh tư pháp.

Tận dụng hạ tầng số quốc gia phát triển mạnh mẽ – với 99,73% số thôn đã được phủ sóng viễn thông, 100% số xã/phường có cáp quang và 78 triệu người dùng Internet – ngành Tư pháp phải đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng Tòa án điện tử và tổ chức các phiên tòa trực tuyến theo Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP-BTP. Công nghệ số phải trở thành công cụ san phẳng khoảng cách địa lý và kinh tế, bảo đảm mọi người dân, dù ở vùng sâu, vùng xa hay thuộc nhóm dễ bị tổn thương, đều có thể dễ dàng tiếp cận công lý và bảo vệ quyền con người của mình một cách bình đẳng trước pháp luật.