← HOME Hồ Sơ Chuyên Đề

Giải mã mâu thuẫn thể chế và biến động quyền lực thượng tầng

 
Tóm tắt định hướng: Nghiên cứu này bóc tách những mâu thuẫn nội tại và biến động thể chế của hệ thống chính trị - kinh tế Việt Nam qua góc nhìn địa - chính trị và quản trị quốc gia năm 2022. Thông qua việc phân tích sự chồng chéo chức năng trong bộ máy điều hành thượng tầng, chiến dịch phòng chống tham nhũng quy mô chưa từng có, mâu thuẫn giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa, cùng những thách thức nghiệt ngã đối với trường phái ngoại giao "cây tre", bài viết làm rõ các điểm nghẽn thể chế cốt lõi. Từ đó, công trình hướng tới mục tiêu khẳng định rằng việc nâng cao tính minh bạch, bảo vệ quyền con người và hoàn thiện thể chế pháp quyền là con đường duy nhất bảo đảm sự phát triển bền vững và phẩm giá nhân văn.

Phần 1: Cấu trúc Quyền lực Chính trị Nội bộ và Sự Mâu thuẫn Thể chế

Bối cảnh chính trị nội bộ Việt Nam năm 2022 ghi dấu những biến động sâu sắc mang tính bước ngoặt trong chu kỳ lãnh đạo hậu Đại hội 13. Khác với sự tĩnh lặng mang tính quy ước của giai đoạn đầu nhiệm kỳ, bộ máy quản trị cấp cao phải đối mặt với những thử thách dồn dập về mặt thể chế. Sự đan xen giữa yêu cầu kiểm soát quyền lực, áp lực điều hành kinh tế - xã hội hậu đại dịch và nhu cầu siết chặt kỷ luật đã bộc lộ những mâu thuẫn cơ cấu trong bộ máy nhà nước. Việc phân tích cấu trúc quyền lực chính trị nội bộ không chỉ nhằm nhận diện các động lực vận hành thượng tầng, mà quan trọng hơn, là chỉ ra những lỗ hổng thể chế đang trực tiếp tác động đến hiệu lực quản trị và không gian phát triển của xã hội.

1.1. Sự cơ động thể chế và hiện tượng "Ba Thủ tướng" trong bộ máy điều hành

Sau Đại hội 13 của Đảng Cộng sản Việt Nam, bộ máy lãnh đạo cấp cao vận hành trong một trạng thái cơ động thể chế (malleability) đặc thù. Làn sóng đồn đoán xuất hiện xung quanh khả năng Tổng Bí thư có kế hoạch xin nghỉ tại Hội nghị Trung ương 5 (tháng 5/2022) đã kích hoạt một chuỗi cạnh tranh vị thế ngầm giữa các mắt xích lãnh đạo chủ chốt nhằm chuẩn bị cho phương án lấp đầy khoảng trống quyền lực dự kiến. Dù sự thay đổi nhân sự thượng tầng không diễn ra ở thời điểm đó, quá trình vận động chính trị này đã làm bộc lộ hiện tượng chồng chéo chức năng trong Thường trực Bộ Chính trị, dẫn tới cách mô tả mang tính ẩn dụ về sự tồn tại của "ba Thủ tướng" cùng vận hành bộ máy hành pháp.

Sự dịch chuyển thẩm quyền thực tế diễn ra rõ nét ở từng vị trí lãnh đạo chủ chốt:

Bản chất của hiện tượng "ba Thủ tướng" phơi bày lỗ hổng nghiêm trọng trong việc phân định rạch ròi thẩm quyền giữa các vị trí lãnh đạo thượng tầng. Tính uốn dẻo của thể chế cho phép các nhân sự cấp cao tự mở rộng không gian quyền lực dựa trên năng lực cá nhân và vị thế chính trị tích lũy, thay vì vận hành nghiêm ngặt theo các giới hạn chế định. Sự chồng chéo chức năng giữa quyền quản lý hành chính nhà nước của Thủ tướng Chính phủ, quyền bổ nhiệm/định hướng pháp quyền của Chủ tịch nước và quyền kiểm soát/giám sát của Chủ tịch Quốc hội đã tạo ra một cơ chế điều hành đa trung tâm. Điều này phản ánh khoảng trống thể chế trong việc thiết lập một cơ chế kiểm soát và đối trọng (checks and balances) minh bạch, làm gia tăng nguy cơ triệt tiêu hiệu lực điều hành thống nhất của bộ máy hành chính công.

1.2. Mâu thuẫn giữa lập pháp đặc biệt và chất vấn hành chính

Năm 2022 chứng kiến bước chuyển mang tính tiền lệ của Quốc hội Việt Nam trong việc chủ động gia tăng quyền lực lập pháp khẩn cấp và giám sát tối cao đối với bộ máy hành pháp. Lịch sử hoạt động của Quốc hội vốn duy trì thông lệ nhóm họp định kỳ 2 kỳ mỗi năm (vào tháng 5 và tháng 10, mỗi kỳ kéo dài từ 4 đến 6 tuần). Tuy nhiên, đầu tháng 01/2022, Quốc hội đã tổ chức Kỳ họp bất thường lần thứ nhất – một sự kiện chưa từng có trong lịch sử lập pháp. Kỳ họp này được kích hoạt nhằm thông qua Nghị quyết về chính sách tài khóa, tiền tệ, hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội hậu đại dịch, phê chuẩn Quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống hạ tầng giai đoạn 2021-2025, cùng việc sửa đổi một số luật kinh tế then chốt.

Sự chủ động này tiếp tục được đẩy lên cao điểm tại phiên chất vấn của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 10/8/2022 đối với Bộ trưởng Bộ Công an. Chủ đề chất vấn tập trung vào trách nhiệm của ngành công an trong sự cố phát hành mẫu hộ chiếu phổ thông mới thiếu thông tin "nơi sinh" (place of birth), dẫn đến việc một số quốc gia thuộc Liên minh châu Âu (EU) từ chối cấp thị thực cho công dân Việt Nam, gây xáo trộn nghiêm trọng đến giao thương và hợp tác quốc tế.

Phân tích dưới góc độ quản trị thể chế, hai sự kiện trên bóc tách mâu thuẫn sâu sắc giữa tính phản ứng chậm trễ của bộ máy hành chính và yêu cầu lập pháp khẩn cấp nhằm khắc phục khủng hoảng. Việc Quốc hội phải triệu tập kỳ họp bất thường để ban hành các Nghị quyết đặc biệt cho thấy quy trình lập pháp thông thường không đáp ứng kịp tính cấp bách của thực tiễn kinh tế. Trong khi đó, sự cố mẫu hộ chiếu mới phơi bày lỗ hổng kỹ thuật và sự thiếu chuẩn xác trong quy trình ban hành chuẩn mực giấy tờ hành chính quốc tế từ phía cơ quan hành pháp.

Sự can thiệp quyết liệt của Quốc hội thông qua các cơ chế lập pháp đặc biệt và chất vấn công khai một mặt cho thấy sự chủ động bù đắp khoảng trống quản trị của cơ quan dân biểu. Nhưng mặt khác, nó phản ánh một thực trạng tiêu cực: cơ quan lập pháp đang phải gánh vác vai trò "sửa sai" và khắc phục các sự cố kỹ thuật do sự thiếu sót hoặc kém hiệu quả của các cơ quan hành chính gây ra. Sự mâu thuẫn này chỉ ra rằng hệ thống quản trị nhà nước vẫn thiếu các cơ chế đánh giá tác động chính sách (RIA) độc lập và thiếu sự phối hợp liên ngành hiệu quả trước khi ban hành các quyết định hành chính có tầm ảnh hưởng quốc tế.

1.3. Sự thu hẹp không gian hoạt động của xã hội dân sự và các tổ chức tôn giáo

Một trong những khía cạnh đáng quan ngại nhất trong cấu trúc quyền lực nội bộ năm 2022 là xu hướng thu hẹp không gian hoạt động đối với các tổ chức xã hội dân sự (CSO) và các thực thể tôn giáo. Sự gia tăng các biện pháp kiểm soát hành chính và hình sự hóa các hoạt động phản biện xã hội đã tạo ra một môi trường hoạt động nhiều rủi ro cho các tổ chức phi chính phủ.

Các sự kiện thực chứng ghi nhận những cột mốc sụt giảm không gian dân sự:

Phân tích bản chất hệ thống cho thấy, việc áp dụng các chế tài tài chính (đặc biệt là tội danh trốn thuế) đã trở thành một công cụ hiệu quả để kiểm soát và kiềm chế các tổ chức xã hội dân sự độc lập. Hệ thống chính trị bộc lộ sự e ngại sâu sắc trước sức ảnh hưởng ngày càng lớn của các mạng lưới CSO có khả năng huy động nguồn lực tài chính quốc tế và đưa ra các luận điểm phản biện chính sách sắc bén. Tương tự, các thực thể tôn giáo sở hữu khối tài sản và nguồn lực tài chính khổng lồ cũng bị đưa vào tầm ngắm quản lý chặt chẽ hơn nhằm ngăn ngừa sự hình thành các trung tâm quyền lực ngoài nhà nước.

Dưới góc nhìn nhân văn, sự thu hẹp không gian dân sự và triệt tiêu các tiếng nói phản biện độc lập gây ra những hệ lụy dài hạn cho sự phát triển của đất nước. Xã hội dân sự không phải là đối lập của nhà nước, mà là kênh dẫn truyền tri thức, đại diện cho quyền lợi của những nhóm yếu thế và là cơ chế cảnh báo sớm đối với các sai lầm chính sách. Việc đẩy các nhà hoạt động môi trường hay các chuyên gia pháp lý vào vòng lao lý không chỉ làm đứt gãy các mạng lưới bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, mà còn tạo ra hiệu ứng đe dọa (chilling effect), triệt tiêu động lực đóng góp tri thức của giới trí thức. Một hệ thống quản trị đóng kín, thiếu vắng sự phản biện độc lập và từ chối lắng nghe các góc nhìn đa chiều sẽ tự tước đi khả năng tự điều chỉnh, dẫn đến rủi ro xơ cứng thể chế và xa rời các giá trị phẩm giá con người.

Phần 2: Chiến dịch "Đốt Lò" và Tác động hai mặt tới Bộ máy Quản lý Nhà nước

Chiến dịch phòng, chống tham nhũng – thường được ví như chiến dịch "đốt lò" do người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng – đã đạt đến đỉnh điểm chưa từng có vào năm 2022. Không còn giới hạn ở các vi phạm đơn lẻ hay ở cấp cơ sở, đợt càn quét thể chế này đã phơi bày những đại án tham nhũng mang tính hệ thống ở cấp quản lý trung ương, làm rung chuyển tận gốc rễ bộ máy hành pháp và chính quyền địa phương.

2.1. Đại án khu vực công: Bóc tách bê bối Việt Á và Chuyến bay giải cứu Blue Sky

Sự bùng nổ của các bê bối trong khu vực công gắn liền với bối cảnh khủng hoảng y tế hậu đại dịch COVID-19, điển hình là hai đại án trục lợi chính sách mang quy mô quốc gia:

Quy mô kỷ luật và thanh lọc nhân sự thượng tầng ghi dấu mốc chưa từng có trong lịch sử chính trị hiện đại. Đến cuối năm 2022 và đầu năm 2023, hai Phó Thủ tướng Chính phủ đương nhiệm đã bị miễn nhiệm và gạch tên khỏi Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Một kỷ lục đáng buồn được xác lập khi có tới 8 Ủy viên Trung ương Đảng bị kỷ luật, bãi nhiệm hoặc khởi tố bắt giam, bao gồm: nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế, nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân TP. Hà Nội, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Hải Dương, nguyên Phó Trưởng Ban Kinh tế Trung ương, nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nguyên Bí thư Đảng ủy Khối các cơ quan Trung ương. Phía dưới cấp chiến lược, hơn 1.400 cán bộ cấp Thứ trưởng, Cục trưởng và tương đương trở xuống đã bị xử lý kỷ luật hoặc truy tố hình sự. Đỉnh điểm của cơn chấn động chính trị diễn ra vào tháng 01/2023 khi Chủ tịch nước đương nhiệm phải nhận trách nhiệm chính trị người đứng đầu bộ máy hành chính nhiệm kỳ trước và xin thôi toàn bộ các chức vụ lãnh đạo, dẫn đến việc Quốc hội phê chuẩn Quyền Chủ tịch nước và bầu bổ sung hai Phó Thủ tướng Chính phủ mới.

Phân tích bản chất hệ thống cho thấy, hai đại án y tế và bảo hộ công dân đã phơi bày lỗ hổng nguy hiểm trong cơ chế kiểm soát quyền lực khi quốc gia rơi vào tình trạng khẩn cấp. Việc thiếu vắng tính minh bạch trong quy trình mua sắm công khẩn cấp và cơ chế phê duyệt giá dịch vụ đã tạo điều kiện cho các nhóm lợi ích thao túng chính sách. Dưới góc nhìn nhân văn, đây không đơn thuần là những vi phạm kinh tế, mà là sự suy thoái đạo đức quản trị nghiêm trọng: lợi dụng thảm họa y tế và sự sinh tồn của đồng bào để trục lợi tài chính. Sự vô cảm ấy đã tổn hại sâu sắc đến phẩm giá con người và làm gãy đổ niềm tin xã hội đối với tính chính danh của bộ máy công quyền.

2.2. Mở rộng xử lý khu vực tư nhân và cải cách Luật Đất đai

Bước sang năm 2022, chiến dịch phòng chống tham nhũng tạo nên một bước ngoặt chiến lược khi chính thức mở rộng quy mô xử lý sang khu vực kinh tế tư nhân. Sự can thiệp quyết liệt này đã bóc tách mối liên kết ngầm đầy rủi ro giữa giới tư bản tài chính - bất động sản và giới chức quản lý nhà nước, đồng thời châm ngòi cho đợt thanh lọc toàn diện thị trường vốn.

Những chấn động dây chuyền trên thị trường tài chính và kinh tế vĩ mô diễn ra dồn dập:

Sự bộc lộ của các lỗ hổng thể chế đã thúc đẩy cơ quan lập pháp khẩn trương tiến hành cải cách pháp lý. Dự thảo sửa đổi Luật Đất đai 2013 được đưa ra lấy ý kiến rộng rãi trên toàn quốc nhằm bãi bỏ khung giá đất cũ, thiết lập cơ chế định giá đất theo giá thị trường minh bạch và siết chặt quy trình thu hồi, bồi thường đất đai. Đồng thời, Luật Đấu thầu và Luật Doanh nghiệp cũng được đặt vào lộ trình sửa đổi nhằm lấp các kẽ hở trong giao dịch trái phiếu riêng lẻ và đấu thầu dự án công.

Dưới góc nhìn phân tích thể chế, sóng gió tại khu vực tư nhân là hệ quả tất yếu của mô hình "chủ nghĩa tư bản thân hữu" (crony capitalism), nơi tài nguyên đất đai và nguồn vốn quốc gia bị thao túng bởi các liên minh lợi dụng địa vị công để làm giàu bất chính. Việc lấp lỗ hổng định giá đất theo giá thị trường là bước đi bắt buộc để bảo vệ tài sản công. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở các biện pháp hình sự hóa mà thiếu đi cơ chế định giá độc lập và một thị trường tài chính minh bạch, nền kinh tế sẽ tiếp tục chịu tổn thương bởi sự bất ổn định và làm suy giảm động lực tích lũy tư bản lành mạnh của khối doanh nghiệp tư nhân.

2.3. Hệ lụy "tê liệt hành chính" và rào cản thực thi chính sách

Dù chiến dịch phòng chống tham nhũng mang lại những kết quả rõ rệt trong việc làm sạch bộ máy, mặt trái của cuộc đại phẫu này đã bộc lộ một hệ lụy nghiêm trọng: sự "tê liệt hành chính" và tâm lý co cụm phòng thủ lan rộng trong toàn bộ hệ thống công quyền. Việc xử lý hình sự hàng loạt cán bộ đã tạo ra một cơn chấn động tâm lý, khiến bộ máy thực thi rơi vào trạng thái đóng băng tác nghiệp chưa từng có.

Sự xáo trộn nhân sự và những khoảng trống quản trị xuất hiện ở nhiều cấp độ:

Hệ lụy trực tiếp tác động tiêu cực đến đời sống xã hội và môi trường kinh doanh:

Phân tích sâu dưới góc độ quản trị pháp quyền và phẩm giá con người, tình trạng "tê liệt hành chính" là phản ứng tự vệ tự nhiên của bộ máy công chức khi phải vận hành trong một hệ thống pháp luật mâu thuẫn, chồng chéo và thiếu sự rạch ròi giữa sai sót kỹ thuật với hành vi cố ý vi phạm. Khi quy định pháp luật còn nhiều khoảng tối và thiếu các cơ chế pháp lý hiệu quả để bảo vệ những cán bộ "dám nghĩ, dám làm" vì lợi ích chung, tâm lý an toàn phòng thủ sẽ triệt tiêu hoàn toàn động lực đổi mới sáng tạo. Dưới góc nhìn nhân văn, sự đóng băng tác nghiệp của bộ máy nhà nước – mà biểu hiện nhói lòng nhất là sự thiếu hụt thuốc chữa bệnh tại các bệnh viện – đã đẩy gánh nặng hậu quả trực tiếp lên vai những người dân nghèo và các nhóm yếu thế trong xã hội. Điều này chỉ ra rằng, việc trừng phạt sai phạm chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để xây dựng một quốc gia hùng cường là phải hoàn thiện một thể chế pháp quyền minh bạch, an toàn và tôn trọng năng lực thực thi.

Phần 3: Phục hồi Kinh tế và Mâu thuẫn Giữa Khu vực FDI và Doanh nghiệp trong nước

Năm 2022 khép lại với một bức tranh kinh tế vĩ mô mang những gam màu tương phản đầy gay gắt. Một mặt, nền kinh tế ghi nhận sự bứt phá ngoạn mục với tư thế của một "điểm sáng" phục hồi toàn cầu hậu đại dịch COVID-19, được thúc đẩy mạnh mẽ bởi dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và làn sóng tái định vị chuỗi cung ứng quốc tế. Nhưng mặt khác, đằng sau các chỉ số tăng trưởng hào nhoáng ấy lại là thực trạng suy kiệt, phá sản và giải thể hàng loạt của khu vực doanh nghiệp tư nhân nội địa. Mâu thuẫn mang tính cơ cấu giữa một bên là khu vực FDI được ưu ái đặc quyền và một bên là khối doanh nghiệp trong nước đơn độc, thiếu hụt nguồn lực đã bộc lộ những tổn thương sâu sắc trong mô hình phát triển, đặt ra bài toán nhói lòng về năng lực tự chủ kinh tế và phẩm giá của lực lượng lao động nội địa.

3.1. Sự bứt phá của khu vực FDI và bước tiến vươn tầm quốc tế

Sự phục hồi kinh tế vĩ mô năm 2022 ghi dấu ấn đậm nét qua những bước tiến mang tính biểu tượng của các tập đoàn kinh tế lớn cùng sự gia tăng mạnh mẽ của dòng vốn đầu tư nước ngoài. Điển hình cho khát vọng vươn tầm toàn cầu của kinh tế nội địa là sự kiện ngày 17/12/2022, khi lô xe điện thông minh VF8 đầu tiên của một tập đoàn tư nhân hàng đầu Việt Nam chính thức cập cảng nước Mỹ trên tàu vận tải chuyên dụng. Không dừng lại ở việc xuất khẩu sản phẩm thương mại, tập đoàn này đã thiết lập văn phòng nghiên cứu và phát triển (R&D) với quy mô 50 nhân sự tại bang California, đồng thời ký kết thỏa thuận ưu đãi đầu tư trị giá 1,2 tỷ USD với chính quyền bang North Carolina để xây dựng tổ hợp nhà máy sản xuất ô tô điện và pin trên diện tích lên tới 2.000 mẫu Anh.

Sự trỗi dậy của các thực thể kinh tế đã đóng góp quan trọng vào việc nâng cao uy tín quốc gia trên trường quốc tế:

Tuy nhiên, phân tích sâu dưới góc độ quản trị thể chế kinh tế, sự vọt tăng của các chỉ số FDI phơi bày một nguy cơ hệ thống: nền kinh tế đang rơi vào trạng thái lệ thuộc quá lớn vào các động lực tăng trưởng từ bên ngoài. Dòng vốn ngoại chảy mạnh vào đất nước chủ yếu nhờ vào các ưu đãi kịch khung về thuế quan, đất đai và chi phí nhân công giá rẻ, thay vì sự bứt phá về năng lực công nghệ nội sinh. Việc khu vực FDI chiếm tới gần 3/4 kim ngạch xuất khẩu phản ánh một mô hình phát triển thiếu cân bằng, nơi giá trị gia tăng thặng dư lớn nhất bị rút về chính quốc của các tập đoàn đa quốc gia, để lại cho nền kinh tế nội địa sự rủi ro về môi trường và tình trạng gia công giá trị thấp.

3.2. Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng từ Trung Quốc

Năm 2022 chứng kiến cơ hội lịch sử cho Việt Nam khi trở thành điểm đến hàng đầu trong chiến lược tái định vị chuỗi cung ứng toàn cầu "Trung Quốc + 1". Sự gián đoạn chuỗi cung ứng nghiêm trọng do chính sách Zero-COVID nghiêm ngặt cùng các cuộc đình công, phong tỏa kéo dài tại Trung Quốc đã thúc đẩy các tập đoàn công nghệ và sản xuất đa quốc gia ồ ạt di dời cơ sở sản xuất sang các quốc gia Đông Nam Á.

Những bước chuyển chiến lược của dòng vốn đầu tư toàn cầu diễn ra dồn dập:

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ bài học phát triển dài hạn, làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng khổng lồ này đang đặt nền kinh tế trước những thách thức nghiệt ngã về năng lực hấp thụ. Việc các tập đoàn quốc tế đổ bộ quá nhanh đã làm bộc lộ rõ sự yếu kém của hạ tầng logistics, sự quá tải tại các cảng biển và tình trạng khan hiếm nghiêm trọng nguồn nhân lực kỹ thuật cao. Nghiêm trọng hơn, nếu thiếu đi một chính sách công nghiệp chủ động và quyết liệt để bắt buộc các doanh nghiệp FDI thực hiện chuyển giao công nghệ, Việt Nam sẽ mãi kẹt trong "bẫy gia công", nơi công nhân nội địa chỉ đóng vai trò thợ lắp ráp giá rẻ trong các công xưởng hiện đại của tư bản nước ngoài.

3.3. Tổn thương nghiêm trọng của khu vực kinh tế nội địa

Đối lập hoàn toàn với bầu không khí hân hoan của khu vực FDI và các chỉ số vĩ mô hoa mỹ là một thực trạng chua xót, đau đớn đối với khu vực kinh tế tư nhân trong nước. Bị bào mòn bởi hệ lụy kéo dài của đại dịch COVID-19, cộng hưởng với sự đóng băng của thị trường tài chính - bất động sản và sự chèn ép từ khu vực FDI, hàng chục nghìn doanh nghiệp nội địa đã rơi vào cảnh suy kiệt và phải buông tay rời bỏ thị trường.

Những con số thống kê kinh tế ghi nhận đợt suy thoái diện rộng chưa từng có của khối doanh nghiệp tư nhân:

Thống kê Doanh nghiệp Nội địa Rút khỏi Thị trường năm 2022

Phân tích bản chất thể chế, sự tổn thương sâu sắc của khu vực kinh tế nội địa bắt nguồn từ sự đứt gãy kết nối hoàn toàn giữa khối FDI và doanh nghiệp tư nhân trong nước. Các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam hầu như không thể chen chân vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia do thiếu hụt vốn, công nghệ lạc hậu và không nhận được sự nâng đỡ thể chế thực chất. Họ phải tự bơi trong một môi trường kinh doanh còn nhiều bất bình đẳng, nơi nguồn lực đất đai và tín dụng thường ưu tiên chảy vào tay các tập đoàn lớn có mối quan hệ hoặc khu vực đầu tư nước ngoài.

Dưới góc nhìn nhân văn sâu sắc, đằng sau con số chấn động 12.000 doanh nghiệp rời bỏ thị trường mỗi tháng không chỉ là những bảng cân đối tài chính phá sản, mà là hàng trăm nghìn công nhân mất việc làm, hàng trăm nghìn gia đình rơi vào cảnh bấp bênh, mất đi nguồn sinh kế tối thiểu. Sự phá sản của một doanh nghiệp nhỏ thường kéo theo sự sụp đổ tích lũy của cả một gia đình doanh nhân. Việc khu vực kinh tế nội địa bị bỏ lại phía sau trong đợt phục hồi kinh tế là một nốt trầm nhói lòng về mặt chính sách. Một quốc gia không thể tự chủ và hùng cường nếu chỉ dựa vào "những đôi chân nước ngoài", trong khi lực lượng doanh nhân nội địa – gân cốt của nền kinh tế dân tộc – lại đang phải vật lộn sinh tồn trong đơn độc và kiệt sức.

Phần 4: Thách thức Trục Ngoại giao "Cây Tre" trong Bối cảnh Biến động Địa chính trị

Năm 2022 đặt nền ngoại giao Việt Nam vào một môi trường địa chính trị biến động phức tạp và thiếu định hình nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Những rạn nứt sâu sắc trong trật tự toàn cầu, sự đứt gãy của các chuẩn mực quốc tế cùng cuộc đối đầu chiến lược gay gắt giữa các siêu cường đã tạo ra sức ép nghẹt thở lên không gian sinh tồn và tính tự chủ chiến lược của quốc gia. Trong bối cảnh đó, trường phái ngoại giao mang hình ảnh ẩn dụ "cây tre" – vốn đề cao tính linh hoạt, mềm dẻo nhưng kiên định về mục tiêu cốt lõi – đã phải trải qua những bài kiểm tra thể chế khốc liệt chưa từng có, bóc tách ranh giới mong manh giữa sự cân bằng chiến lược và nguy cơ thụ động phòng thủ.

4.1. Bài kiểm tra nghiệt ngã từ cuộc xung đột Nga - Ukraine và chiến lược đa dạng hóa quốc phòng

Trường phái ngoại giao "cây tre" được người đứng đầu Đảng chính thức định danh và hệ thống hóa tại Hội nghị Đối ngoại toàn quốc tháng 12/2021. Triết lý này đặt trọng tâm vào khả năng uốn mình trước giông bão địa chính trị để bảo vệ lợi ích quốc gia tối cao, giữ vững độc lập, chủ quyền và tránh bị cuốn vào các vòng xoáy xung đột của các cường quốc. Tuy nhiên, khi cuộc xung đột quân sự quy mô lớn giữa Nga và Ukraine bùng nổ vào đầu năm 2022, mô hình ngoại giao này lập tức đối mặt với một bài toán thể chế vô cùng nghiệt ngã.

Sự bế tắc đối ngoại xuất hiện từ mâu thuẫn trực tiếp giữa lợi ích an ninh truyền thống và các nguyên tắc pháp lý quốc tế:

Cơ cấu Nguồn cung Vũ khí & Khí tài Nhập khẩu Việt Nam (SIPRI 2017-2021)

Phân tích sâu dưới góc độ quản trị chiến lược, những lá phiếu né tránh tại Liên Hợp Quốc đã bóc tách sự giằng xé thể chế giữa nghĩa tình lịch sử, sự ràng buộc vật chất về khí tài quân sự với các chuẩn mực đạo đức, pháp lý quốc tế. Việc chậm trễ xây dựng một chiến lược tự chủ quốc phòng và tự lực công nghiệp an ninh đã đẩy bộ máy đối ngoại vào thế phòng thủ bị động khi cuộc khủng hoảng bùng nổ.

Dưới nhãn quan nhân văn vĩ mô, ngoại giao không thể chỉ dừng lại ở các kỹ thuật cân bằng lợi ích thuần túy. Một quốc gia từng chịu nhiều đau thương từ các cuộc chiến tranh xâm lược và luôn đề cao phẩm giá độc lập dân tộc không thể né tránh việc cất lên tiếng nói đanh thép bảo vệ chủ quyền của các quốc gia khác. Sự đung đưa của "cây tre" nếu thiếu đi một bệ đỡ nguyên tắc nhất quán và công lý phổ quát sẽ dễ bị nhìn nhận là sự tha hóa thực dụng (pragmatism), làm bào mòn uy tín thể chế và niềm tin của cộng đồng quốc tế đối với cam kết hòa bình của quốc gia.

4.2. Cân bằng chiến lược Mỹ - Trung và vị thế trung tâm ASEAN

Bối cảnh địa chính trị khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương năm 2022 chứng kiến sự gia tăng nhiệt độ gay gắt của cuộc đối đầu chiến lược Mỹ - Trung. Sự xuất hiện dồn dập của các cấu trúc an ninh và kinh tế mới như Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương vì Thịnh vượng (IPEF), nhóm Bộ tứ (Quad) hay liên minh AUKUS đã biến khu vực Đông Nam Á thành tâm điểm của sự tranh giành ảnh hưởng, đặt vị thế trung tâm của ASEAN và chiến lược độc lập tự chủ của Việt Nam trước những thử thách sống còn.

Bộ máy điều hành đối ngoại đã thực hiện các bước đi uốn nắn chiến lược nhằm giữ vững thế cân bằng giữa hai siêu cường:

Phân tích dưới góc độ thể chế, việc Việt Nam chưa chính thức quyết định nâng cấp quan hệ song phương với Hoa Kỳ lên Đối tác chiến lược trong năm 2022 – mặc dù quy mô hợp tác kinh tế, thương mại và giao lưu nhân dân đã vượt xa khuôn khổ quan hệ hiện tại – phơi bày sự e dè thể chế mang tính tự vệ. Tâm lý e ngại phản ứng trừng phạt kinh tế hoặc áp lực an ninh từ người láng giềng khổng lồ, cộng hưởng với những băn khoăn về sự khác biệt hệ tư tưởng, đã tạo ra một điểm nghẽn trong việc tối ưu hóa lợi ích quốc gia và thu hút nguồn lực công nghệ cao từ phương Tây.

Dưới góc nhìn triết học chính trị và phát triển nhân văn, tư thế "cân bằng tĩnh" không thể mang lại sự an toàn vĩnh cửu trong một thế giới đang biến động dữ dội. Sự kiên cường của một quốc gia không nằm ở khả năng né tránh các cơn giông bão bằng mọi giá, mà nằm ở sức mạnh nội sinh thể chế và sự minh bạch trong định hướng phát triển. Việc giữ vững vị thế trung tâm của ASEAN chỉ thực sự có ý nghĩa khi Việt Nam cùng các quốc gia thành viên xây dựng được một tập thể đoàn kết, dựa trên tinh thần thượng tôn pháp luật và bảo vệ phẩm giá của các dân tộc nhỏ trước sự áp đặt của các siêu cường. "Cây tre" chỉ có thể đứng vững trước giông bão khi bộ rễ của nó bám sâu vào thể chế pháp quyền minh bạch, nền kinh tế tự chủ không phụ thuộc và một nền đối ngoại lấy phẩm giá con người cùng lợi ích dân tộc làm kim chỉ nam tối thượng.

Tài liệu tham khảo

1. Tài liệu chính

2. Các tài liệu tham khảo liên quan

Về Chính trị & Chiến dịch phòng chống tham nhũng tại Việt Nam:

Về Phát triển Kinh tế & Phục hồi sau đại dịch COVID-19:

Về Ngoại giao & Quan hệ Quốc tế: