Giải mã điểm nghẽn thể chế và bài toán phát triển bền vững quốc gia

Phần 1: Điểm nghẽn thể chế và rào cản hệ thống trong quản trị phát triển giai đoạn chuyển giao

Quá trình chuyển dịch thể chế và tái cấu trúc mô hình quản trị quốc gia luôn phản ánh một quy luật biện chứng: sự đan xen phức tạp giữa quyết tâm cải cách thượng tầng và sức ỳ của bộ máy thực thi bên dưới. Khi quốc gia bước vào giai đoạn bản lề để định hình quỹ đạo phát triển dài hạn, những đứt gãy giữa mục tiêu kiểm soát quyền lực và yêu cầu giải phóng nguồn lực đang bộc lộ ngày càng rõ nét, tạo ra một khoảng trống quản trị đầy thách thức.

1.1. Tâm lý né tránh, đùn đẩy trách nhiệm và sự ngưng trệ giải ngân đầu tư công

Một trong những xung đột nổi bật nhất trong quản trị nhà nước hiện nay là mâu thuẫn giữa cường độ công tác phòng, chống tham nhũng và mức độ năng động của bộ máy công quyền địa phương. Trong năm 2024, các cơ quan chức năng đã khởi tố 825 vụ án tham nhũng mới với 1.646 bị can (tăng 16,4% so với năm 2023). Số liệu định lượng này phản ánh sự kiên quyết trong công tác trong sạch hóa bộ máy, nhưng ở chiều ngược lại, một hệ lụy thể chế nghiêm trọng đã phát sinh khi cơ chế vận hành chưa tạo ra sự cân bằng tương ứng.

Việc gia tăng mạnh mẽ cường độ kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm – trong bối cảnh khung pháp lý bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm chưa được thể chế hóa đầy đủ và đồng bộ – đã kích hoạt một phản ứng tự vệ mang tính hệ thống. Tâm lý phòng thủ hành chính (risk-averse behavior) lan rộng trong đội ngũ quan chức cấp tỉnh và các cơ quan tham mưu. Sự e ngại sai phạm, sợ trách nhiệm pháp lý dẫn đến hiện tượng phổ biến là đùn đẩy việc phê duyệt, kéo dài thời gian thẩm định dự án, hoặc liên tục gửi văn bản hỏi ý kiến các bộ, ngành Trung ương để "chia sẻ rủi ro".

Sự trì trệ có tính chất tự vệ này đã bóp nghẹt tiến độ của các dự án đầu tư công giai đoạn 2022-2024, tạo ra sự nghẽn mạch nghiêm trọng trong việc dẫn dắt dòng vốn toàn xã hội. Đầu tư công – vốn được xem là mồi lửa để kích hoạt các nguồn lực khu vực tư nhân – lại rơi vào trạng thái đóng băng cục bộ. Sự ngưng trệ này trực tiếp ảnh hưởng đến cán cân tài khóa quốc gia: thâm hụt ngân sách nhà nước năm 2025 dự báo duy trì ở mức 2,6% GDP; cấu trúc chi ngân sách tiếp tục bị áp lực lớn khi tỷ trọng chi thường xuyên và chi cho các dự án hạ tầng thiết yếu (như cấp nước, năng lượng) gia tăng, nhưng hiệu quả chuyển hóa thành năng lực sản xuất thực tế lại bị giảm sút đáng kể.

Nhìn từ góc độ thể chế, Nghị quyết 18-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII và Đề án sơ kết Nghị quyết 18-NQ/TW được đưa ra thảo luận tại Hội nghị Trung ương Đảng khóa XIV (diễn ra từ ngày 20–24/7/2026) đã đặt ra những định hướng chiến lược về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất không nằm ở tính đúng đắn của chủ trương, mà nằm ở lỗ hổng thực thi khi tư duy quan liêu và tâm lý phòng thủ hành chính đang vô hiệu hóa các mục tiêu phát triển.

"Dưới góc nhìn nhân văn chính luận, sự ngưng trệ giải ngân đầu tư công không đơn thuần là một chỉ số kinh tế yếu kém hay sự chậm trễ trong việc giải ngân những con số ngân sách. Đằng sau sự đình trệ của mỗi dự án bệnh viện, trường học, hay tuyến đường giao thông là sự tổn hại trực tiếp đến quyền thụ hưởng dịch vụ công và chất lượng sống của hàng triệu người dân."

Phẩm giá con người không thể được đảm bảo trọn vẹn khi một bộ phận công chức lựa chọn sự "an toàn cá nhân" bằng cách làm ngưng trệ sự phát triển của cộng đồng, biến bộ máy quản trị từ một công cụ phụng sự nhân dân thành một hệ thống tự bọc lót và né tránh trách nhiệm.

1.2. Mâu thuẫn giữa tốc độ tinh gọn bộ máy và năng lực vận hành thể chế thực tế

Song hành với bài toán đùn đẩy trách nhiệm là mâu thuẫn giữa tốc độ sáp nhập cơ học các đơn vị hành chính và năng lực thực tế trong việc vận hành bộ máy sau tái cấu trúc. Chiến lược tinh gọn tổ chức bộ máy đang được đẩy mạnh nhằm giảm bớt các tầng nấc trung gian, song thực tiễn triển khai đang cho thấy sự mất cân đối giữa mục tiêu số lượng và chất lượng quản trị.

Dữ liệu thực chứng cho thấy việc sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh đã cắt giảm đến 46% số lượng đơn vị hành chính cấp tỉnh trên phạm vi toàn quốc. Tuy nhiên, một nghịch lý thể chế xuất hiện khi tỷ lệ đại diện của các địa phương tại Ban Chấp hành Trung ương Đảng chỉ giảm khoảng 10%. Sự chênh lệch giữa tốc độ thu gọn quy mô hành chính địa phương và mức độ tinh gọn của cấu trúc đại diện thượng tầng phản ánh khoảng cách giữa việc giảm bớt đầu mối cơ học và việc tái cấu trúc thực chất quyền lực quyết định.

Hiện nay, các đề án lớn như thành lập các thành phố trực thuộc Trung ương mới (bao gồm TP. Quảng Ninh và TP. Bắc Ninh), cùng chủ trương sáp nhập Ban Tuyên giáo Trung ương và Ban Dân vận Trung ương thành một cơ quan hợp nhất, đang được triển khai khẩn trương. Tiến trình này dựa trên cơ sở pháp lý của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024 (Luật số 47/2024/QH15) và Đề án sáp nhập đơn vị hành chính, điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ tham mưu được Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV thảo luận vào tháng 7/2026.

Mặc dù việc hợp nhất nhằm hướng tới mục tiêu giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu lực chỉ đạo, lỗ hổng hệ thống lại nảy sinh từ sự đứt gãy về năng lực thực thi hành chính. Sự thu gọn quy mô diễn ra quá nhanh trong khi chưa kịp hoàn thiện các quy trình, thủ tục mới và chưa nâng cấp tương ứng năng lực quản trị của đội ngũ cán bộ đã tạo ra sự chồng chéo nhiệm vụ và khoảng trống pháp lý tạm thời. Quá trình chuyển giao bộ máy làm phát sinh các rào cản thủ tục mới, khiến thời gian xử lý hồ sơ bị kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến tính liên tục của công tác quản lý nhà nước.

Đặc biệt, sự rối loạn cục bộ trong giai đoạn chuyển giao đã làm chậm tiến độ triển khai các quy hoạch vùng và quy hoạch đô thị tầm vóc quốc gia. Sự thiếu nhất quán trong việc phân định thẩm quyền giữa cơ quan mới sáp nhập và các đơn vị cũ khiến nhà đầu tư và người dân rơi vào trạng thái chờ đợi, làm gia tăng chi phí cơ hội và suy giảm niềm tin vào môi trường thể chế.

Cải cách thể chế và tinh gọn bộ máy không thể dừng lại ở việc cắt giảm số lượng đơn vị hay gộp ghép các danh xưng hành chính. Một cuộc cải cách mang tinh thần nhân văn phải lấy hiệu quả phụng sự xã hội làm thước đo tối thượng. Khi việc thu gọn bộ máy cơ học tạo ra sự đình trệ trong giải quyết thủ tục dân sinh, thì đó là dấu hiệu cho thấy công cuộc cải cách đang bị vướng vào chủ nghĩa hình thức. Tái cấu trúc thể chế phải đi đôi với việc nâng cao năng lực vận hành thực tế, bảo đảm bộ máy sau khi tinh gọn phải hoạt động thông suốt, minh bạch, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và kiến tạo không gian phát triển cho đất nước.

Phần 2: Bất cập trong thực thi pháp luật đất đai, bồi thường giải phóng mặt bằng và rủi ro tranh chấp

Sự ngưng trệ giải ngân đầu tư công cùng những chệch choạc trong tiến trình tinh gọn bộ máy hành chính ở thượng tầng mới chỉ là bề nổi của một hệ thống quản trị đang chịu áp lực chuyển giao mạnh mẽ. Khi đi sâu vào tầng nấc vận hành thực tế của nền kinh tế, điểm xung đột gay gắt và phức tạp nhất hiện nay chính là lĩnh vực quản lý đất đai. Đây là nơi các mâu thuẫn thể chế giữa mục tiêu minh bạch hóa thị trường, yêu cầu giải phóng mặt bằng phát triển hạ tầng và bài toán bảo đảm sinh kế nhân văn cho người dân bùng nổ trực diện.

2.1. Thách thức từ việc áp dụng Bảng giá đất mới và áp lực chi phí dự án

Việc triển khai Luật Đất đai năm 2024 (Luật số 31/2024/QH15) cùng các đạo luật liên quan – bao gồm Luật sửa đổi, bổ sung Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản và Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 – đang đánh dấu một bước ngoặt thể chế sâu sắc. Điểm đột phá trung tâm của khung pháp lý mới là việc bãi bỏ khung giá đất cũ để áp dụng Bảng giá đất mới theo nguyên tắc thị trường, chính thức vận hành trên phạm vi toàn quốc từ ngày 01/01/2026.

Về mặt lý thuyết, chính sách này hướng tới việc loại bỏ cơ chế hai giá, hạn chế tối đa thất thu ngân sách và giảm thiểu các sai phạm do định giá đất thấp hơn thực tế. Tuy nhiên, trong ngắn hạn và trung hạn, sự chuyển đổi này đang tạo ra một cú sốc thể chế đối với toàn bộ hệ sinh thái đầu tư. Việc thiết lập mặt bằng giá đất mới cao hơn đáng kể so với trước đây đã đẩy chi phí đền bù giải phóng mặt bằng và các nghĩa vụ tài chính về đất đai của doanh nghiệp gia tăng đột biến.

Sự gia tăng chi phí đầu vào này giáng một đòn mạnh vào ngành bất động sản và xây dựng – một lĩnh vực nòng cốt chiếm tới 9,5% GDP năm 2024. Khi tổng mức đầu tư của các dự án bị dội lên gấp nhiều lần, nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng mất cân đối dòng tài chính, các phương án kinh doanh ban đầu bị vỡ nát. Dòng vốn đầu tư bị ách tắc, kéo theo sự đình trệ của hàng loạt dự án phát triển đô thị và hạ tầng kỹ thuật.

Đáng quan ngại hơn, lỗ hổng thể chế bộc lộ rõ từ sự thiếu đồng bộ trong việc ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành. Như Báo cáo 266/BC-BTNMT (2024) của Bộ Tài nguyên và Môi trường đã chỉ rõ, dù các cơ quan trung ương đã khẩn trương ban hành hệ thống nghị định, quy định chi tiết, nhưng tốc độ cụ thể hóa tại nhiều chính quyền địa phương lại diễn ra rất chậm chạp. Việc thiếu hụt các quy định chuyển tiếp mềm dẻo và sự lúng túng của địa phương trong việc xác định hệ số điều chỉnh đã tạo ra một khoảng trống pháp lý tạm thời, đẩy toàn bộ rủi ro tài chính và pháp lý về phía nhà đầu tư.

Hệ lụy trực tiếp của khoảng trống này là sự gia tăng đột biến các nguy cơ bất ổn xã hội. Trong năm 2025, diễn biến khiếu nại, tố cáo hành chính tiếp tục tiềm ẩn nhiều phức tạp, tập trung chủ yếu vào công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư và tình trạng các dự án phát triển công nghiệp gây ô nhiễm môi trường nằm sát khu dân cư. Đồng thời, sự biến động bất ngờ của Bảng giá đất mới cũng làm bùng nổ một chuỗi các tranh chấp hợp đồng đặt cọc mua bán nhà đất trên thị trường dân sự, khi các bên không thể thống nhất được nghĩa vụ tài chính phát sinh.

2.2. Lỗ hổng pháp lý trong thu hồi đất và cơ chế bồi thường, hỗ trợ sinh kế

Bên cạnh áp lực chi phí từ Bảng giá đất mới, một mâu thuẫn thể chế gay gắt khác đang phát sinh từ cơ chế thu hồi đất và đền bù giải phóng mặt bằng phục vụ các mục tiêu phát triển hạ tầng và thu hút đầu tư. Mặc dù hệ thống pháp luật đã có nhiều sửa đổi tiến bộ, nhưng ranh giới giữa lợi ích công cộng và lợi ích kinh tế tư nhân vẫn chưa được phân định rành mạch, tạo ra những điểm nghẽn pháp lý khó tháo gỡ.

Một trong những nút thắt điển hình hiện nay là cơ chế xử lý phần diện tích đất còn lại chưa thỏa thuận được khi nhà đầu tư đã tự thỏa thuận đền bù đạt trên 75% diện tích dự án. Theo Nghị quyết 254/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội về tháo gỡ khó khăn trong thi hành Luật Đất đai và Nghị định 49/2026/NĐ-CP ngày 31/01/2026 của Chính phủ, chính sách đã mở ra hướng can thiệp pháp lý để giải quyết tình trạng dự án bị "treo" do một số ít hộ dân không đồng thuận. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp hành chính hoặc thu hồi bắt buộc đối với 25% diện tích còn lại đang vấp phải những thách thức lớn về tính hợp lý và sự công bằng.

Sự phức tạp này càng gia tăng khi khung pháp lý mới bổ sung các trường hợp Nhà nước thu hồi đất cho các dự án thuộc Khu thương mại tự do và Trung tâm tài chính quốc tế – những mô hình kinh tế mới mang tính chiến lược. Việc mở rộng phạm vi thu hồi đất hành chính cho các không gian kinh tế hỗn hợp đòi hỏi một cơ chế kiểm soát quyền lực cực kỳ nghiêm ngặt. Nếu không có sự giám sát minh bạch, nguy cơ lạm dụng danh nghĩa "phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng" để thu hồi đất của người dân rồi giao cho các tập đoàn kinh tế thương mại sẽ rất dễ xảy ra, làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào chính sách đất đai.

Trong khi đó, năng lực của bộ máy thực thi lại chưa tương thích với yêu cầu thực tế. Dù Nghị định 102/2024/NĐ-CP đã quy định việc tái cấu trúc Trung tâm phát triển quỹ đất cấp tỉnh thành đơn vị hoạt động chuyên nghiệp, nhưng tại nhiều địa phương, các trung tâm này vẫn hoạt động trì trệ, thiếu nhân lực tinh thông pháp lý và kỹ năng định giá. Sự chậm trễ trong việc kiện toàn bộ máy chuyên trách khiến công tác giải phóng mặt bằng bị kéo dài lê thê, biến nhiều dự án trọng điểm thành những điểm nóng tranh chấp.

Nghiêm trọng hơn, lỗ hổng lớn nhất nằm ở cơ chế bồi thường và hỗ trợ sinh kế lâu dài cho người dân có đất bị thu hồi. Mặc dù Nghị định 88/2024/NĐ-CP (đã sửa đổi, bổ sung) về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, Quyết định 12/2024/QĐ-TTg ngày 31/07/2024 của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế giải quyết việc làm, đào tạo nghề, và Thông tư 23/2025/TT-BTNMT về phân cấp quản lý đất đai đã tạo ra hành lang pháp lý khá đầy đủ, nhưng việc triển khai trên thực tế lại mang nặng tính hình thức.

Chính sách hỗ trợ hiện nay chủ yếu dừng lại ở việc chi trả tiền mặt một lần hoặc cung cấp các khóa đào tạo nghề ngắn hạn thiếu tính ứng dụng thực tiễn. Khi không còn đất sản xuất và không tìm được việc làm ổn định trong các khu công nghiệp, người nông dân dễ dàng rơi vào bần cùng hóa sau khi chi tiêu hết số tiền bồi thường ban đầu. Đây chính là nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng khiếu kiện kéo dài, vượt cấp tại các dự án giao thông, hạ tầng kỹ thuật và khu công nghiệp trên phạm vi toàn quốc.

Một cuộc cải cách thể chế mang tinh thần nhân văn không thể coi giải phóng mặt bằng là một quy trình kỹ thuật thuần túy để thu hồi tài sản, mà phải xem đó là một quá trình tái thiết cuộc sống cho người dân. Phẩm giá con người không thể bị đánh đổi bằng những dự án hào nhoáng nhưng để lại sau lưng một bộ phận cư dân bị gạt ra bên ngoài lề của sự phát triển. Đột phá thể chế thực sự trong quản trị đất đai chỉ đạt được khi Nhà nước thiết lập được một cơ chế bồi thường công bằng, bảo đảm sinh kế bền vững và đặt sự ổn định cuộc sống của người dân làm thước đo cao nhất cho mọi quyết định thu hồi đất.

Phần 3: Mâu thuẫn giữa thu hút nguồn lực ngoại lực (FDI) và rào cản nâng chuẩn công nghiệp nội địa

Sự tắc nghẽn nguồn lực từ tâm lý phòng thủ hành chính và những đứt gãy trong thị trường đất đai không chỉ tác động cục bộ đến bộ máy quản trị trong nước, mà còn lan rộng sang khu vực kinh tế đối ngoại. Khi mô hình phát triển dựa trên mở rộng quy mô vốn và lắp ráp gia công tiệm cận ngưỡng giới hạn, mâu thuẫn giữa việc phụ thuộc nặng nề vào dòng vốn ngoại lực và rào cản nâng chuẩn công nghiệp nội địa trở thành điểm nghẽn chiến lược, đe dọa trực tiếp đến mục tiêu tự chủ kinh tế và phẩm giá lao động quốc gia.

3.1. Sự phụ thuộc lệch cấu trúc vào khu vực FDI và nguy cơ từ rào cản bảo hộ thương mại

Nền kinh tế quốc gia đang vận hành dưới một mô hình tăng trưởng mang tính hai mặt rõ rệt: sự bứt phá của các con số vĩ mô ở bề nổi ẩn chứa những rủi ro cấu trúc sâu sắc ở bề sâu. Dữ liệu thực chứng cho thấy khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục giữ vai trò áp đảo khi chiếm tới 68,45% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2023. Chỉ tính riêng năm 2023, tổng vốn FDI đăng ký đã đạt 36,6 tỷ USD với vốn thực hiện đạt 23 tỷ USD.

Tỷ trọng FDI vượt trội trong khu vực chế biến, chế tạo chiếm tỷ trọng tuyệt đối với 61,4% (tương đương 23,5 tỷ USD), tiếp theo là bất động sản chiếm 12,3% (4,7 tỷ USD), năng lượng chiếm 8,4% (3,2 tỷ USD), bán lẻ và dịch vụ chiếm 6,8% (2,6 tỷ USD), trong khi lĩnh vực công nghệ số chỉ thu hút được 5,5% (2,1 tỷ USD).

Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu toàn quốc tăng 14%, sản xuất công nghiệp tăng 7,8%, nâng tỷ trọng xuất khẩu của quốc gia lên mức 1,7% toàn cầu. Tăng trưởng GDP năm 2024 đạt 7,1%, với các dự báo cho năm 2025 nằm trong khoảng từ 6,2% (theo BNP Paribas) đến 8,0% (theo ADB), và cho năm 2026 từ 6,3% (theo BNP Paribas) đến 7,2% (theo ADB). Mạng lưới thương mại tự do cũng mở rộng tối đa khi quốc gia tham gia 17 hiệp định FTA, giúp tiếp cận 87% quy mô kinh tế toàn cầu, trong đó riêng Hiệp định RCEP dự kiến góp phần tăng 5% thu nhập quốc gia đến năm 2035.

Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng ấn tượng đó là lỗ hổng thể chế trong việc thiết lập chuỗi liên kết giữa khu vực ngoại lực và nội lực. Mô hình tăng trưởng mở rộng chiều rộng (extensive growth model) dựa trên chi phí lao động thấp và ưu đãi tài nguyên đã khiến các doanh nghiệp trong nước bị đẩy ra ngoài lề của chuỗi giá trị toàn cầu. Doanh nghiệp nội địa chủ yếu đóng vai trò cung ứng dịch vụ phụ trợ giá trị gia tăng thấp, chưa thể tiếp thu công nghệ cốt lõi hay tham gia sâu vào các công đoạn sản xuất tinh vi.

Nút thắt thể chế càng trở nên gay gắt khi khung pháp lý mới về quản lý dòng vốn – bao gồm Luật Đầu tư công năm 2024 (Luật số 58/2024/QH15) và chính sách Thuế tối thiểu toàn cầu 15% áp dụng từ năm 2024 theo thỏa thuận của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) – chính thức đi vào vận hành. Việc thực thi mức thuế tối thiểu toàn cầu 15% đã trực tiếp xóa bỏ lợi thế cạnh tranh truyền thống dựa trên ưu đãi thuế quan cho các tập đoàn đa quốc gia. Nếu bộ máy quản trị không kịp thời chuyển hướng sang cải thiện môi trường đầu tư, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nguy cơ dịch chuyển dòng vốn FDI sang các thị trường đối thủ là hoàn toàn hiện hữu.

Đồng thời, vị thế "quốc gia kết nối" (connector) trong chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đẩy nền kinh tế đối mặt với rủi ro bảo hộ thương mại nghiêm trọng. Việc trung chuyển hàng hóa linh kiện nhập khẩu để lắp ráp xuất khẩu sang các thị trường lớn như Hoa Kỳ hay Liên minh châu Âu đang khiến xuất khẩu quốc gia đứng trước nguy cơ bị điều tra lẩn tránh thuế và áp thuế đối ứng răn đe. Sự phụ thuộc quá lớn vào một vài thị trường ngoại lực, trong khi sức đề kháng của khối doanh nghiệp nội địa còn yếu kém, làm gia tăng tính tổn thương của nền kinh tế trước các biến động địa chính trị toàn cầu.

Dưới góc nhìn chính luận nhân văn, một nền kinh tế phụ thuộc lệch cấu trúc vào FDI không thể đem lại sự tự chủ thực sự cho người dân. Khi sự tăng trưởng GDP chủ yếu phản ánh doanh thu của các tập đoàn đa quốc gia, còn người lao động trong nước phải chịu gánh nặng về cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường và thu nhập chưa tương xứng, thì sự phát triển đó thiếu đi tính bền vững. Phẩm giá của một dân tộc không thể được xây dựng trên vị thế làm thuê giá rẻ ngay trên quê hương mình. Đột phá thể chế phải bắt đầu từ việc tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp nội địa, tạo lập cơ chế bắt buộc chuyển giao công nghệ và lấy năng lực nội sinh làm nền tảng cốt lõi cho sự trường tồn của quốc gia.

3.2. Nút thắt hạ tầng, năng lượng và nhân lực trong triển khai Chiến lược Bán dẫn Quốc gia

Để thoát khỏi cái bẫy gia công lắp ráp thấp và bù đắp khoảng trống do chính sách ưu đãi thuế dần mất hiệu lực, Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (được phê duyệt theo Quyết định 1018/QĐ-TTg ngày 21/09/2024 của Thủ tướng Chính phủ) đã được ban hành với công thức tổng quát "C = SET + 1". Chiến lược đặt ra tham vọng đưa kinh tế số đóng góp 20,5% GDP năm 2025 và tiến tới 30–35% GDP năm 2030, dựa trên việc xây dựng hạ tầng pháp lý đồng bộ từ Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 (Luật số 71/2025/QH15) và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 (Luật số 93/2025/QH15).

Tuy nhiên, sự xung đột gay gắt giữa quyết tâm chính trị trên giấy mực và thực trạng năng lực hạ tầng thực tế đang tạo ra một điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng. Ngành công nghiệp bán dẫn và trí tuệ nhân tạo đòi hỏi nguồn cung cấp điện năng cực kỳ ổn định và đạt chuẩn xanh. Theo tính toán chiến lược, để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi xanh và hướng tới cam kết Net-Zero vào năm 2050, hệ thống năng lượng tái tạo quốc gia cần nguồn vốn đầu tư lên tới 12 tỷ USD tính đến năm 2030. Tuy nhiên, cơ chế thu hút vốn đầu tư vào hạ tầng truyền tải và năng lượng sạch hiện nay vẫn bị tắc nghẽn bởi các quy định chồng chéo, nguy cơ thiếu hụt điện lưới cục bộ tại các thủ phủ công nghiệp hoàn toàn có thể làm vỡ nát kế hoạch thu hút các tập đoàn chế tạo vi mạch hàng đầu.

Nút thắt tiếp theo nằm ở sự thiếu hụt hoàn toàn năng lực chế tạo thượng nguồn (wafer fabrication). Hiện tại, nền kinh tế mới chỉ tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng thấp nhất trong chuỗi giá trị bán dẫn là đóng gói, kiểm thử và một phần thiết kế hạ tầng. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn phôi silicon và thiết bị quang khắc nhập khẩu khiến các mục tiêu chiến lược dễ trở thành những mảnh ghép rời rạc, phụ thuộc vào ý chí của các tập đoàn công nghệ nước ngoài.

Nghiêm trọng hơn, bài toán đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn giai đoạn 2024–2030 đang đứng trước nguy cơ sa vào chủ nghĩa thành tích. Việc giao chỉ tiêu định lượng cho 20 cơ sở giáo dục đại học trong khi năng lực thực tế của 4 phòng thí nghiệm dùng chung còn chưa được đầu tư đồng bộ đã tạo ra khoảng trống lớn về chất lượng đào tạo. Các chương trình giảng dạy mang nặng tính lý thuyết, thiếu sự kết nối thực hành với môi trường sản xuất thực tế của các tập đoàn bán dẫn toàn cầu, dẫn đến rủi ro đào tạo ra một lực lượng lao động có bằng cấp nhưng không đáp ứng được tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của thị trường.

Chính luận nhân văn phản đối việc biến các chiến lược công nghệ quốc gia thành những khẩu hiệu phô trương hay công cụ chạy theo chỉ tiêu số lượng. Con người là trung tâm của mọi sự phát triển, và việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phải đi đôi với việc kiến tạo một hệ sinh thái sản xuất thực chất để người tài có không gian cống hiến và phát huy phẩm giá trí tuệ. Nếu chỉ chú trọng vào số lượng 50.000 kỹ sư hay các con số mục tiêu hoành tráng mà không giải quyết tận gốc nút thắt về hạ tầng năng lượng, năng lực nghiên cứu cơ bản và cơ chế tự chủ cho doanh nghiệp công nghệ nội địa, đất nước sẽ lãng phí những nguồn lực ngân sách khổng lồ, đồng thời vô tình đẩy thế hệ trẻ vào trạng thái hẫng hụt về sinh kế khi thực tế phát triển không như kỳ vọng.

Phần 4: Tái cấu trúc bộ máy, cải cách thể chế và yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển trong kỷ nguyên mới

4.1. Sự tập trung quyền lực thượng tầng và bài toán phân cấp, phân quyền vận hành bộ máy

Nhìn lại toàn bộ bức tranh từ sự ngưng trệ giải ngân đầu tư công, những điểm đứt gãy trong thực thi pháp luật đất đai cho đến rào cản nâng chuẩn công nghiệp nội địa, có thể thấy nguyên nhân sâu xa không nằm ở sự thiếu hụt tài nguyên hay khát vọng phát triển, mà kết tinh ở cấu trúc quản trị và cơ chế phân bổ quyền lực thượng tầng. Cuộc chuyển giao lịch sử tại Đại hội 14 của Đảng (diễn ra từ ngày 19 đến ngày 23/01/2026) và Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa 16 (tháng 03/2026) đã định hình một diện mạo thể chế hoàn toàn mới, đánh dấu bước ngoặt tái cấu trúc bộ máy quyền lực ở cấp độ vĩ mô.

Điểm đột phá thể chế mang tính biểu tượng nhất là việc Tổng Bí thư kiêm Chủ tịch nước Tô Lâm hợp nhất vị trí lãnh đạo tối cao, chấm dứt mô hình phân quyền tập thể "Bốn trụ" kéo dài nhiều thập kỷ để chuyển sang mô hình tập trung quyền lực cao. Ở nhánh điều hành hành chính, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng (sinh năm 1970) trở thành người đứng đầu Chính phủ trẻ nhất tính từ năm 1955, đại diện cho thế hệ lãnh đạo mang tư duy quản trị kỹ trị (technocratic) và hiện đại. Bộ máy Chính phủ được kiện toàn với cấu trúc 6 Phó Thủ tướng (tăng từ 4 người vào năm 2021), trong đó Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Phan Văn Giang trực tiếp kiêm nhiệm chức danh Phó Thủ tướng Chính phủ, phản ánh sự lồng ghép chặt chẽ giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh quốc phòng.

Cấu trúc quyền lực này còn được củng cố khi lực lượng an ninh và quân đội chiếm tới 26% số ghế trong Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 14 – một tỷ lệ áp đảo phản ánh ưu tiên chiến lược về giữ vững ổn định chính trị và trật tự xã hội. Đồng thời, Ban Chấp hành Trung ương khóa 14 ghi nhận độ tuổi trung bình là 54 và tỷ lệ nữ đạt 11%, tạo ra một bước chuyển tiếp thế hệ quan trọng nhưng cũng đặt ra bài toán phức tạp về sự cân bằng mạng lưới chính trị giữa khối cơ quan Đảng và Chính phủ.

Mặc dù mô hình tập trung quyền lực thượng tầng giúp tối ưu hóa tốc độ ban hành quyết định và tăng cường tính kỷ cương hệ thống, lỗ hổng thể chế lại nảy sinh từ sự bất cân đối giữa yêu cầu kiểm soát quyền lực và cơ chế phân cấp, phân quyền cho bộ máy thực thi bên dưới. Việc áp dụng Luật Thanh tra 2025 (Luật số 84/2025/QH15), cùng sự củng cố Quy định của Ban Chấp hành Trung ương khóa 14 về những điều đảng viên không được làm và Đề án sửa đổi, bổ sung Quy định số 20-QĐ/TW ngày 08/04/2026 về thi hành Điều lệ Đảng, đã siết chặt tối đa hành lang giám sát chính trị và kỷ luật công vụ.

Tuy nhiên, nếu cơ chế phân công trách nhiệm cho 6 Phó Thủ tướng và thẩm quyền quản lý của các bộ, ngành, địa phương không được rành mạch hóa bằng các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể, nguy cơ ách tắc thông tin và chậm trễ trong ra quyết định chính sách cấp quốc gia sẽ gia tăng đáng kể. Sự tập trung quyền lực mà thiếu đi một cơ chế ủy quyền minh bạch sẽ khiến các cấp trung gian và địa phương tiếp tục lâm vào trạng thái "chờ lệnh", vô hiệu hóa tính năng động vốn có của nền kinh tế.

"Từ góc nhìn chính luận nhân văn, tái cấu trúc quyền lực thượng tầng không bao giờ là mục tiêu tự thân. Quyền lực chỉ có giá trị đạo đức khi nó trở thành công cụ kiến tạo phát triển và phụng sự nhân dân. Một bộ máy tập trung quyền lực nhưng trì trệ trong phân cấp thực thi sẽ biến sự kỷ cương thành rào cản, đẩy rủi ro hành chính về phía doanh nghiệp và người dân."

Phẩm giá quản trị quốc gia chỉ được xác lập khi sự tập trung chỉ đạo ở thượng tầng đi đôi với việc giải phóng năng lực sáng tạo của cấp cơ sở, bảo đảm mọi chính sách đưa ra đều hướng tới mục tiêu tối thượng: nâng cao chất lượng sống và sự tự do phát triển của mỗi con người.

4.2. Đột phá thể chế "Đổi mới 2.0": Xây dựng xã hội kỷ cương và đối ngoại toàn diện ở tầm cao mới

Bước vào giai đoạn 2026–2031, quốc gia đứng trước một khúc ngoặt lịch sử có tính chất sinh tử: đây là giai đoạn bản lề quyết định việc bứt phá vươn lên trở thành nước phát triển thu nhập cao, hay chính thức rơi vào cái bẫy thu nhập trung bình mà nhiều nền kinh tế đang phát triển đã vấp phải. Bối cảnh vĩ mô hiện nay ghi nhận những điểm tựa tài chính tương đối vững chắc: tỷ lệ nợ công duy trì ở mức an toàn 33,8–34% GDP trong năm 2024, tạo dư địa tài khóa để thực hiện các chương trình đầu tư công quy mô lớn. Bên cạnh đó, ngành du lịch năm 2024 đã đón 17,6 triệu lượt khách quốc tế, đóng góp 7% GDP, khẳng định vị thế của một trụ cột kinh tế dịch vụ đối ngoại.

Tuy nhiên, các dự báo tăng trưởng dài hạn đang phải đối mặt với những cơn gió ngược gay gắt từ môi trường toàn cầu. Sự bùng nổ của các xung đột địa chính trị tại khu vực Trung Đông, cùng làn sóng bảo hộ thương mại và các rào cản kỹ thuật ngày càng gia tăng từ các thị trường phát triển, đang đe dọa trực tiếp đến động lực xuất khẩu và thu hút dòng vốn ngoại.

Trong bối cảnh đó, rào cản lớn nhất cản trở đà bứt phá quốc gia chính là sự trì trệ của tư duy quản lý cũ trước những làn sóng biến đổi mang tính thời đại như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi xanh. Sự tụt hậu về thể chế quản trị sẽ vô hiệu hóa các lợi thế về dư địa nợ công hay tiềm năng du lịch, biến các mục tiêu phát triển dài hạn thành những tham vọng xa vời.

Để vượt qua ranh giới sinh tử này, yêu cầu cấp bách đặt ra là phải tiến hành một cuộc đột phá thể chế mang tính cách mạng – "Đổi mới 2.0". Không dừng lại ở việc sửa đổi các đạo luật riêng lẻ, "Đổi mới 2.0" phải là một chiến lược toàn diện dựa trên hệ thống các chính sách nền tảng: Đề án đổi mới mô hình phát triển Việt Nam; Đề án xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển; Đề án Chiến lược An ninh quốc gia; cùng các Đề án tổng kết Nghị quyết 36 năm 2018 về phát triển bền vững kinh tế biển và Nghị quyết 24 năm 2013 về ứng phó biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên.

Nội dung cốt lõi của "Đổi mới 2.0" là chuyển đổi triệt để từ mô hình quản trị can thiệp sang mô hình kiến tạo phát triển. Trọng tâm của cuộc chuyển đổi này đòi hỏi phải tháo gỡ dứt điểm các điểm nghẽn thể chế đã tích tụ, chuyển từ tư duy đối ngoại phòng thủ sang chiến lược "đối ngoại toàn diện ở tầm cao mới". Quốc gia không thể tiếp tục đóng vai trò một "bên thụ động" trước các biến động toàn cầu, mà phải chủ động tham gia định hình các quy tắc thương mại, đầu tư và công nghệ mới, lấy sự ổn định thể chế và kỷ cương pháp luật làm nền tảng cốt lõi để thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao.

Một cuộc cải cách thể chế chân chính phải mang trong mình chiều sâu triết học nhân văn. Phát triển kinh tế không thể đo đếm thuần túy bằng tốc độ tăng trưởng GDP hay các kỷ lục kim ngạch xuất khẩu, mà phải được lượng hóa bằng mức độ an toàn xã hội, chất lượng môi trường sống và sự tôn trọng phẩm giá con người. "Đổi mới 2.0" chỉ thực sự thành công khi nó xóa bỏ được tâm lý sợ hãi, thủ thế trong bộ máy công quyền, giải phóng toàn diện nguồn lực trí tuệ của nhân dân, và biến kỷ cương pháp luật thành tấm lá chắn bảo vệ những người dám dấn thân vì lợi ích chung. Đứng trước ngưỡng cửa của kỷ nguyên mới, đột phá thể chế chính là lời cam kết trách nhiệm sâu sắc nhất của thế hệ hôm nay đối với sự trường tồn và thịnh vượng bền vững của dân tộc.