Gần một thế kỷ đi tìm hình bóng: Khi lý tưởng chạm xuống mặt đường Hà Nội

Phần 1: Tiếng vọng từ đời thường và cơn bão hoài nghi

Màn hình điện thoại phát ra ánh sáng xanh le lói giữa làn khói thuốc lào bảng lảng của quán trà đá ven đường Giảng Võ.

Một dòng trạng thái vừa nhảy lên mạng xã hội vào buổi sáng giữa năm 2026, lập tức tạo nên một cơn địa chấn vô hình:

"Gần một thế kỷ rồi, tại sao giờ lại thí điểm? Rốt cuộc chủ nghĩa xã hội là gì, có hình hài ra sao?"

Câu hỏi trần trụi ấy không đến từ một nhà nghiên cứu lý luận.

Nó xuất phát từ một tài khoản trẻ tuổi, ngay sau khi thông tin Hà Nội ban hành đề án thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa được công bố.

Bên bàn cờ tướng dang dở dưới bóng cây sấu già, tiếng bàn tán sôi nổi át cả tiếng còi xe giờ cao điểm.

Bác cán bộ hưu trí buông chén trà xanh đã nguội, nheo mắt nhìn dòng tin trên mặt kính điện thoại thông minh rồi khẽ thở dài: "Cả đời tôi nghe về lý tưởng này, giờ thấy gắn cạnh hai chữ 'cấp phường', tự dưng nghe lạ tai quá."

Ở góc bàn đối diện, hai bạn trẻ mắt dán vào màn hình, ngón tay lướt thoăn thoắt qua hàng trăm bình luận tranh cãi gay gắt, tiếng gõ phím lách cách như cố tìm một định nghĩa rõ ràng cho tương lai.

Sự hoang mang ấy hiển hiện thành một khoảng lặng đầy âu lo.

Khái niệm tưởng chừng nằm lòng trong sách vở bỗng dưng va đập chan chát vào thực tại khi nó được kéo về đặt cạnh trụ sở ủy ban phường, nhà văn hóa khu dân cư hay góc chợ tạm.

Nỗi băn khoăn của cộng đồng không phải là sự chối bỏ.

Đó là tiếng thở dài của sự khao khát được nhìn thấy một điều thiêng liêng bước ra khỏi những trang giấy in mực đỏ để chạm vào đời sống thực tế.

Ai trong chúng ta từng bước qua cổng trường đại học cũng từng mang theo một tập giáo trình dày cộp với những khái niệm hàn lâm về phương thức sản xuất hay quan hệ phân phối.

Thế nhưng, khi cánh cửa giảng đường khép lại, thực tế cuộc sống ùa tới bằng hóa đơn tiền điện tháng nóng đỉnh điểm, giá nước sinh hoạt tăng và nỗi lo trường học đạt chuẩn cho đứa con nhỏ.

Nhiều thập kỷ trôi qua, những câu khẩu hiệu sơn đỏ trên bức tường gạch cũ kỹ dường như lùi lại phía sau nhịp sống hối hả của một đô thị số hóa.

Khi một khái niệm vĩ mô bị hành chính hóa và giáo điều hóa, nó dễ trở thành một đám mây bồng bềnh xa vời, một cái đích mù mịt mà người dân ngỡ rằng mình chẳng bao giờ chạm tới được.

Tôi chợt nhớ đến lời chỉ dẫn sâu sắc của V.I. Lênin thuở nào:

"Chúng ta đưa chủ nghĩa xã hội vào cuộc sống hàng ngày, và chúng ta phải tìm hiểu cuộc sống hàng ngày."

V.I. Lênin

Một lý tưởng cao đẹp đến mấy cũng sẽ trở nên lạc lõng nếu nó đứng ngoài bữa cơm của từng gia đình và nỗi âu lo nơi con ngõ nhỏ.

Nếu chủ nghĩa xã hội không thể giải thích cho người dân hiểu họ sẽ được khám sức khỏe ra sao, con cái họ được học hành thế nào và môi trường sống quanh họ trong lành đến đâu, thì sự hoài nghi của người đời vẫn sẽ mãi là một vết cắt chưa thể lành.

Phần 2: Ký ức 4 thập kỷ – Khi lý tưởng tìm đường chạm đất

2.1. Đêm trước Đổi mới: Tiếng gọi sinh tồn phá vỡ giáo điều

Lịch sử đôi khi được khắc ghi sâu sắc nhất không phải qua những trang giáo trình dày cộp, mà qua tiếng thở dài thảng thốt của người mẹ trong buổi sớm mùa đông rét buốt trước thềm năm 1986.

Đó là những năm tháng đất nước oằn mình gánh chịu vết thương chiến tranh chưa kịp liền miệng, bị bủa vây bởi cấm vận và sự cô lập nghẹt thở.

Một nền kinh tế kiệt quệ với quy mô vỏn vẹn khoảng 8 tỷ USD, nơi lạm phát phi mã chạm đỉnh 608%, biến đồng tiền thành thứ mất giá từng giờ.

Ký ức của thế hệ đi trước vẫn vẹn nguyên hình ảnh những hàng dài vô tận từ tờ mờ sáng chỉ để đổi lấy từng lạng thịt bạc nhạc, một xấp vải vụn hay vài cân gạo mốc bằng mảnh tem phiếu nhàu nát.

Nghèo đói không còn là khái niệm trừu tượng khi tỷ lệ đói nghèo chạm ngưỡng trên 58%, đẩy hơn một nửa dân số vào cảnh chạy ăn từng bữa.

Những đứa trẻ còi cọc thiếu từng giọt sữa, ánh mắt ngơ ngác nhìn vào chiếc nồi rỗng sau mỗi vụ thu hoạch thất bát của mô hình hợp tác xã cũ kỹ.

Cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu và bao cấp từng được kỳ vọng mang lại sự bình đẳng tuyệt đối, nhưng rốt cuộc lại biến thành chiếc vòng kim cô thắt chặt mọi nguồn lực sáng tạo của xã hội.

Các nhà máy hoạt động cầm chừng, ruộng đồng bỏ hoang, người làm việc chăm chỉ cũng như kẻ lười biếng đều hưởng chung một mức phân phối cào bằng.

Đứng trước miệng vực sụp đổ kinh tế, những người lãnh đạo cao nhất của đất nước đã phải trải qua những đêm dài thức trắng cùng nỗi giằng xé xé lòng.

Liệu tiếp tục bám chặt vào những nguyên lý giáo điều xơ cứng trong sách vở để rồi nhìn nhân dân lún sâu vào cảnh cơ cực, hay dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật để tìm một lối thoát sinh tồn?

Đại hội VI vào tháng 12 năm 1986 đã ra đời từ chính tiếng gọi sinh tồn quặn thắt ấy của hàng chục triệu người dân.

Đó là khoảnh khắc của sự thức tỉnh lịch sử, dũng cảm thừa nhận quy luật giá trị và chấp nhận cơ chế thị trường để tự giải phóng chính mình.

Đổi mới chưa bao giờ là sự từ bỏ mục tiêu cao đẹp ban đầu, mà là hành trình quả cảm tìm kiếm một con đường thực tế hơn, nhân văn hơn để mang lại cơm no áo ấm cho nhân dân.

2.2. Bốn mươi năm lột xác: Bản lĩnh của sự lựa chọn khác biệt

Bốn thập kỷ trôi qua kể từ bước ngoặt sinh tử ấy, đất nước đã bước qua một cuộc chuyển mình ngoạn mục tựa như chuyện thần kỳ.

Từ một quốc gia thiếu đói triền miên phải ngửa tay nhận viện trợ lương thực, Việt Nam từng bước vươn lên thành điểm sáng phát triển năng động, xác lập vững chắc mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Quy mô nền kinh tế từ con số 8 tỷ USD khiêm tốn thuở nào nay đã vượt mốc hơn 510 tỷ USD vào năm 2026, đưa đất nước vững vàng bước vào nhóm các nền kinh tế có quy mô hàng đầu khu vực.

Sự thay đổi vĩ đại nhất không nằm ở những tòa nhà cao tầng chọc trời hay những cây cầu vượt biển, mà nằm ở số phận của từng con người bình dị.

Tỷ lệ hộ nghèo từ con số nghiệt ngã trên 58% nay đã giảm sâu xuống chỉ còn khoảng 1,1%, hàng chục triệu đồng bào đã vĩnh viễn thoát khỏi bóng ma của cảnh bần hàn.

Tuổi thọ bình quân của người dân vượt qua con số 74, minh chứng sống động cho chất lượng y tế, dinh dưỡng và điều kiện sống không ngừng được nâng cấp.

Khắp mọi miền quê, từ rẻo cao Tây Bắc đến doi cát miền Trung, chiến dịch thần tốc xóa sổ hoàn toàn nhà tạm, nhà dột nát đã trả lại nụ cười an cư cho những số phận từng chịu nhiều thiệt thòi nhất.

Không ít học giả quốc tế từng đặt dấu hỏi đầy hoài nghi: Làm sao có thể dung hòa ngọn lửa cạnh tranh khốc liệt của kinh tế thị trường với sự bao bọc, sẻ chia của định hướng xã hội chủ nghĩa?

Mỗi bước tiến của nền kinh tế đều gắn chặt với từng chính sách an sinh, lấy con người làm trung tâm của mọi sự phát triển.

Bản chất của chủ nghĩa xã hội Việt Nam chưa bao giờ là những lời hứa hẹn viển vông trên mây gió, mà chính là một nền kinh tế giàu sức sống biết giữ gìn sự tử tế, bảo đảm rằng trên bước đường đi tới phồn vinh, tuyệt đối không một ai bị bỏ lại phía sau.

Phần 3: Cuộc hạ cánh lịch sử – Giải mã 54 thước đo hạnh phúc

3.1. Nghịch lý của sự trừu tượng và mệnh lệnh đưa lý tưởng về cơ sở

Khi quy mô nền kinh tế chạm những cột mốc trăm tỷ USD và các bản đồ quy hoạch quốc gia rực rỡ sắc màu, một khoảng cách vô hình vẫn lặng lẽ tồn tại.

Đó là khoảng cách thăm thẳm giữa những chỉ số tăng trưởng vĩ mô trên màn hình hội nghị với cảm giác thường nhật của người dân nơi đầu ngõ.

Một đất nước phồn vinh trên biểu đồ chưa hẳn đã đồng nghĩa với một con đường làng không ngập nước, hay một buổi sáng người dân đi làm giấy tờ mà lòng không trĩu nặng âu lo.

Nếu lý tưởng chỉ dừng lại ở tầng nấc vĩ mô, nó mãi chỉ là ánh hào quang bồng bềnh ngoài tầm với.

Trong buổi tiếp xúc cử tri Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra gợi mở mang tính đột phá: xây dựng thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa.

Đó không đơn thuần là một sáng kiến quản trị, mà là mệnh lệnh kéo lý tưởng chạm đất.

Bởi lẽ, nếu chủ nghĩa xã hội không thể đơm hoa kết trái ở đơn vị cơ sở nhỏ nhất, nó sẽ không thể tồn tại vững bền ở bất kỳ đâu.

Lời căn dặn mộc mạc của Chủ tịch Hồ Chí Minh thuở nào bỗng vang vọng lại vẹn nguyên tính thời sự:

"Xây dựng cho nhân dân một đời sống ngày càng sung sướng. Đó là chủ nghĩa xã hội."

Chủ tịch Hồ Chí Minh

Đời sống sung sướng ấy không bắt đầu từ những văn bản khô khốc, mà khởi nguồn từ một cuộc lột xác triệt để: chuyển từ tư duy "quản lý hành chính" áp đặt sang tinh thần chính quyền phục vụ.

Hệ thống chính trị hai cấp phải hạ mình xuống, sát gần hơi thở của từng ngõ phố để lắng nghe từng tiếng thở dài.

Nhiều người từng hoài nghi, lo sợ đề án này rồi cũng sẽ rơi vào vết xe đổ của căn bệnh hình thức hay hội chứng chạy theo phong trào vốn đã ăn sâu vào bộ máy.

Thế nhưng, sự quyết liệt lần này không cho phép bất kỳ sự màu mè nào chen chân.

Cấp xã, cấp phường chính là nơi trực tiếp va chạm với đời sống dân sinh mỗi giờ mỗi khắc.

Nếu lý tưởng cao đẹp không thể làm cho rác thải vơi đi, dòng mương trong lại và ánh mắt người dân bớt âu lo, thì mọi lý thuyết vẫn sẽ mãi nằm im trên trang giấy.

3.2. Khi thiên đường không còn là viễn cảnh: 54 tiêu chí và thang điểm 100

Đề án thí điểm của Thủ đô đã dũng cảm phá tan lớp sương mù trừu tượng bằng một cấu trúc toán học rành mạch: 8 nhóm lĩnh vực, 54 tiêu chí định lượng trên thang điểm 100 tròn trĩnh.

Không còn chỗ cho những lời hứa hẹn chung chung hay các báo cáo văn hoa mập mờ.

Chủ nghĩa xã hội bỗng chốc hiện hình sắc nét qua từng thông số biết nói.

Đó là tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế chạm tới từng nóc nhà nghèo, là quyền lợi của mỗi người dân được khám sàng lọc sức khỏe miễn phí ít nhất một lần mỗi năm cùng hồ sơ sức khỏe điện tử thông suốt.

Đó là thói quen phân loại rác thải tại nguồn thành nếp sống, là dòng nước sạch tinh khiết chảy đều qua từng vòi nước sinh hoạt, và những mảng công viên xanh rì rào che bóng mát cho lũ trẻ đùa vui.

Mỗi dịch vụ công trực tuyến được xử lý đúng hạn, không một phong bao lót tay, không một nét mặt hách dịch, chính là một viên gạch dựng xây niềm tin.

Đặc biệt, đỉnh cao của thang đo ấy hội tụ ở hai thước đo tổng hợp cốt lõi: chỉ số hạnh phúc và mức độ hài lòng của nhân dân.

Một khoảnh khắc bừng tỉnh ngỡ ngàng: Chủ nghĩa xã hội hóa ra chẳng phải điều gì xa lạ hay huyễn hoặc nơi chín tầng mây.

Nó là quyền được hít thở bầu không khí trong lành, con cái được bước vào ngôi trường đạt chuẩn quốc gia rộng rãi, và cha mẹ già được chăm sóc chu đáo khi trái gió trở trời.

Thước đo tối thượng của một thể chế ưu việt chưa bao giờ nằm ở những tràng vỗ tay tán thưởng trong hội trường kín cổng cao tường.

Nó nằm trọn vẹn trong nụ cười thanh thản, an lòng của người dân khi bước ra khỏi cổng ủy ban phường vào một buổi chiều tắt nắng.

Phần 4: Chân dung ngày mai đang thức giấc – Trải nghiệm ở Phúc Thịnh và Thư Lâm

4.1. Một buổi sáng không giấy tờ và sự ấm áp nơi công quyền

Nắng sớm rọi qua những ô cửa kính lớn của bộ phận tiếp nhận và trả kết quả thủ tục hành chính, không gian yên tĩnh và ngăn nắp đến lạ thường.

Không còn cảnh chen lấn ngột ngạt hay tiếng thở dài nặng nhọc bên chồng hồ sơ photo đóng dấu đỏ chót như nhiều năm về trước.

Tại xã Phúc Thịnh và xã Thư Lâm, quy trình giải quyết giấy tờ nay vận hành êm ru trên nền tảng dữ liệu số liên thông theo nguyên tắc "đúng, đủ, sạch, sống".

Một người dân chỉ cần mang theo căn cước công dân gắn chip hoặc chiếc điện thoại thông minh là mọi giao dịch, từ đăng ký khai sinh, chứng thực đến thủ tục đất đai, đều được xử lý chỉ trong vài phút bấm máy.

Ở chiếc bàn tròn kê sát lối vào, người cán bộ trẻ kiên nhẫn ngồi cạnh một cụ già, nhẹ nhàng chỉ từng thao tác trên màn hình cảm ứng: "Bác cứ chạm nhẹ vào đây, mã định danh hiện lên là hồ sơ của bác đã xong rồi ạ."

Bức tường vô hình giữa bàn làm việc cao ngất và người dân hoàn toàn biến mất.

Cán bộ công quyền không còn ngồi phòng máy lạnh cách biệt sau vách kính ngăn, mà chủ động bước ra lắng nghe và đồng hành cùng bà con trong từng vướng mắc nhỏ nhất.

Ngay tại tổ dân phố, các kênh tiếp nhận phản ánh trực tuyến hoạt động suốt 24 giờ mỗi ngày, bảo đảm từng kiến nghị về bóng đèn ngõ hẻm hay nắp cống hư hỏng đều được xử lý dứt điểm.

Nỗi ám ảnh kinh niên về sự phiền hà, nhũng nhiễu nơi cửa quan từng đè nặng tâm lý biết bao thế hệ nay được gột rửa sạch sẽ bằng sự minh bạch và tôn trọng.

Quyền làm chủ thực chất của người dân không phải khẩu hiệu trừu tượng, mà bắt đầu từ chính phẩm giá và thời gian của họ được trân quý trọn vẹn mỗi khi bước chân vào cơ quan công quyền.

4.2. Làng trong phố, phố trong làng: Hồn cốt ngàn năm giữa dòng chảy số

Bước ra khỏi trụ sở ủy ban, một luồng gió mát lành từ triền đê thổi vào mang theo hương lúa non quyện lẫn mùi hoa ngâu thanh khiết.

Không gian sống sinh thái và bền vững đang từng ngày thành hình, tạo nên một nét duyên dáng độc bản cho những vùng quê đang trên đà đô thị hóa.

Cây đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi và bến nước sân đình trầm mặc vẫn đứng soi bóng bình yên bên cạnh hệ thống camera an ninh thông minh và cột phát sóng số hiện đại.

Con mương tưới tiêu từng một thời tù đọng, bốc mùi khó chịu nay đã được nạo vét trong veo, hai bên bờ phủ kín hoa mười giờ và hoa chiều tím rực rỡ.

Tiếng cười giòn tan của lũ trẻ đuổi bắt nhau dưới bóng râm công viên rợp mát hòa cùng nhịp bước thong dong của các bậc cao niên trong ánh hoàng hôn buông chậm.

Tại các cụm dân cư, mô hình tự quản an toàn được củng cố vững chắc nhờ các nhóm trao đổi cộng đồng trên ứng dụng số, nơi thông tin sinh hoạt được cập nhật tức thì.

Tình làng nghĩa xóm tối lửa tắt đèn có nhau chẳng hề bị phai nhạt trước làn sóng số hóa, trái lại còn được tiếp thêm sức sống mới bền chặt hơn.

Nỗi âu lo về những khối bê tông vô cảm nuốt chửng nét đẹp làng quê ngàn năm đã hoàn toàn lùi xa vào dĩ vãng.

Chủ nghĩa xã hội ở mảnh đất này hiện lên bằng sự hài hòa tuyệt diệu, nơi bản sắc văn hóa truyền thống được nâng niu giữa dòng chảy văn minh và hiện đại.

Đó là một không gian sống an lành, chan chứa nghĩa tình, nơi con người tìm thấy niềm an cư thực sự giữa thiên nhiên và cộng đồng.

Phần 5: Đích đến nằm ngay dưới chân mình

5.1. Định nghĩa lại lý tưởng: Chủ nghĩa xã hội là sự tử tế và ấm no

Nhìn lại câu hỏi đầy trăn trở nơi quán trà đá ven đường vào buổi sớm mai, tôi tin rằng bạn và tôi đã tìm thấy câu trả lời trọn vẹn nhất cho riêng mình.

Chủ nghĩa xã hội chưa từng là một tòa lâu đài huyễn hoặc xây trên cát hay một ảo ảnh lung linh bất khả xâm phạm.

Đó là hành trình tiếp nối bền bỉ qua nhiều thế hệ, từ củ khoai cắn đôi và hạt gạo chia ba thời bom đạn khốc liệt cho đến khát vọng vươn mình mạnh mẽ giữa kỷ nguyên số.

Việc thí điểm mô hình cấp cơ sở hôm nay tuyệt nhiên không phải là sự quay đầu về quá khứ bao cấp, mà là một bước nhảy vọt về chất lượng sống thực tế của con người.

Lý tưởng cao đẹp ấy đang hiển hiện sinh động trong chính bữa cơm tối ấm cúng của mỗi gia đình dưới mái ngói kiên cố.

Ở nơi đó, cha mẹ không còn canh cánh nỗi lo con trẻ thất học, và người già chẳng phải thấp thỏm âu lo mỗi khi trái gió trở trời vì thiếu nơi nương tựa y tế.

Mọi sự đối lập giả tạo giữa lý thuyết hàn lâm và hiện thực đời sống bỗng chốc tan biến như làn sương mỏng dưới nắng mai.

Chủ nghĩa xã hội thực chất là sự công bằng, là cảm giác an toàn và sự tử tế hiện hữu mà mỗi chúng ta được hít thở và thụ hưởng mỗi ngày.

Đó là một xã hội nhân văn sâu sắc, nơi phẩm giá của từng con người bình dị luôn được đặt ở vị trí trung tâm của mọi sự phát triển.

Khi hạnh phúc của nhân dân trở thành thước đo tối thượng, lý tưởng ấy đã thực sự tìm thấy cội rễ vững bền nhất trong lòng cuộc đời.

5.2. Kỷ nguyên mới và tiếng gọi đồng hành của mỗi công dân

Bước vào một kỷ nguyên phát triển mới, không một mô hình kiểu mẫu nào có thể đơm hoa kết trái nếu chỉ dựa vào những chỉ thị hành chính đơn thuần trên giấy trắng mực đen.

Sức sống của một thể chế ưu việt bắt nguồn từ chính sự đồng lòng và niềm tin sâu sắc của toàn thể nhân dân.

Phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng" chỉ thực sự trọn vẹn khi mỗi công dân tự thấy mình là một chủ nhân đích thực của quê hương.

Ngôi nhà chung ấy không thể tự nhiên mọc lên nếu thiếu đi bàn tay chung sức đầy trách nhiệm của bạn và tôi.

Nó bắt đầu từ những hành động giản dị thường nhật: một mầm cây xanh bạn vun trồng bên hè phố, một túi rác được phân loại ngăn nắp tại nguồn, hay một ý kiến tâm huyết gửi gắm trên ứng dụng số cộng đồng.

Mỗi cử chỉ văn minh, mỗi sự sẻ chia chân thành nơi ngõ xóm chính là một viên gạch vững chãi kiến tạo nên diện mạo xã hội chủ nghĩa.

Lý tưởng không nằm ở đâu xa xôi nơi chân trời góc bể, mà nằm ngay dưới từng bước chân bạn bước đi hôm nay.

Liệu bạn đã sẵn sàng cùng tôi bước tiếp hành trình này, để viết nên câu chuyện tử tế và tự hào ngay trên từng mét vuông mảnh đất chúng ta đang sống mỗi ngày?