Doanh nghiệp rút lui 2026: Lỗ hổng thể chế và nghịch lý phát triển

Phần 1: Bất cập trong đo lường sức khỏe doanh nghiệp và Rào cản thể chế hành chính giải thể

1.1. Thực trạng "làn sóng" doanh nghiệp rút lui: Biến động số liệu và yếu tố kỹ thuật hành chính

Bức tranh kinh tế Việt Nam trong 8 tháng đầu năm 2026 ghi nhận một hiện tượng thống kê đầy mâu thuẫn: làn sóng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường gia tăng với tốc độ chưa từng có, tạo nên những lo ngại sâu sắc về sức chống chịu của nền kinh tế. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở bề nổi của các báo cáo số liệu mà không bóc tách các tầng nấc kỹ thuật hành chính, giới điều hành rất dễ rơi vào bẫy đánh giá sai lệch, dẫn đến những quyết sách vĩ mô gượng ép hoặc thiếu chính xác.

Xét trên phạm vi đầu tàu kinh tế TP. Hồ Chí Minh, trong 7 tháng đầu năm 2026, thành phố ghi nhận 34.096 doanh nghiệp thành lập mới, tăng 22,81% so với cùng kỳ. Nhưng ở chiều ngược lại, số doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể nhảy vọt lên 7.483 đơn vị, tăng tới 158,66%; cùng với 31.321 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động, tăng 10,51%. Trong khi đó, lượng doanh nghiệp quay trở lại hoạt động chỉ đạt 12.221 đơn vị, giảm 2,87%. Tính chung lũy kế 7 tháng, có gần 39.000 doanh nghiệp phải rời bỏ cuộc chơi.

Bước sang mốc 8 tháng đầu năm 2026, đà biến động này tiếp tục diễn biến phức tạp. TP. Hồ Chí Minh ghi nhận 38.253 doanh nghiệp thành lập mới (tăng 7,9%) và 13.582 doanh nghiệp hoạt động trở lại (giảm 2,9%), nâng tổng số gia nhập và tái gia nhập đạt 51.835 doanh nghiệp (tăng 4,9%). Ở chiều đối ứng, có tới 9.703 doanh nghiệp hoàn tất giải thể (tăng 164,46%) và 33.390 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động (tăng 7,82%), đẩy tổng số doanh nghiệp rút lui lên con số 43.093 đơn vị (tăng 24,4%). Tương quan gia nhập - rút lui trụ ở mức 10:8, dù có cải thiện so với các tháng đầu năm nhưng vẫn phản ánh áp lực đè nặng lên khu vực sản xuất kinh doanh.

Trên quy mô toàn quốc, bức tranh 8 tháng đầu năm 2026 mang màu sắc trầm lắng khi có hơn 157.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, trung bình mỗi tháng có khoảng 19.700 doanh nghiệp đóng cửa. Trong số này, lượng doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn vượt hơn 88.000 đơn vị (giảm 7,3%); số ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể đạt gần 28.600 đơn vị (giảm 40,3%); nhưng số hoàn tất thủ tục giải thể lại tăng vọt lên hơn 40.800 doanh nghiệp (tăng tới 125,5%). Điểm tích cực duy nhất là cả nước vẫn có gần 138,1 nghìn doanh nghiệp thành lập mới với tổng vốn đăng ký đạt gần 1.708,3 nghìn tỷ đồng (tăng 7,7% về số doanh nghiệp và tăng 36,2% về vốn).

Tuy nhiên, bản chất sự "bùng nổ" của con số giải thể (tăng trên 160% tại TP. Hồ Chí Minh và 125,5% toàn quốc) không phản ánh sự suy sụp tức thời hay một "thảm họa" phá sản đột ngột của môi trường kinh doanh năm 2026. Đây thực chất là hệ quả trực tiếp từ chiến dịch kỹ thuật - hành chính mang tên "Làm sạch mã số thuế - Tháo gỡ điểm nghẽn trong kinh doanh" theo Quyết định số 595/QĐ-CT của Cục Thuế. Chiến dịch này đặt mục tiêu đến cuối năm 2026 xử lý tối thiểu 35% số hồ sơ tồn đọng thuộc trạng thái ngừng hoạt động nhưng chưa chấm dứt hiệu lực mã số thuế tại thời điểm 31/3/2026. Trong thực tế, việc cào bằng các con số rút lui mà không tách biệt giữa giải thể hành chính do dồn tích dữ liệu với phá sản do kiệt quệ dòng tiền thực tế đã làm lệch lạc bức tranh sức khỏe doanh nghiệp.

Bất cập lớn nhất ở đây nằm ở tư duy quản lý thiếu phân định thực chất. Sự lỏng lẻo trong hệ thống đăng ký kinh doanh và quản lý thuế suốt một thời gian dài đã cho phép hàng trăm nghìn đơn vị "ngừng kinh doanh chui" mà không chịu sự ràng buộc hay xử lý dứt điểm. Sự trì trệ thể chế này không chỉ làm sai lệch dữ liệu vĩ mô, mà còn khiến các cơ quan hoạch định chính sách lúng túng, không thể phân định chính xác đâu là điểm yếu thực sự cần giải cứu và đâu chỉ là thao tác "dọn dẹp vệ sinh" dữ liệu hành chính.

1.2. Rào cản chi phí, thủ tục rút khỏi thị trường và phản ứng tái cơ cấu kỹ thuật của doanh nghiệp

Phía sau các con số dồn tích mang tính kỹ thuật là một thực tế cay đắng: thủ tục rút khỏi thị trường tại Việt Nam hiện nay đang biến thành một "trận đồ bát quái" hành chính, khiến nhiều doanh nghiệp kiệt quệ không còn đủ sức lực lẫn tài chính để xin được... "chết".

Khảo sát thực tế thị trường cho thấy sự phân hóa gay gắt giữa các nhóm ngành. Diễn biến thị trường bất động sản thương mại TP. Hồ Chí Minh trong quý 2/2026 chứng kiến mức hấp thụ thuần lũy kế tại các trung tâm thương mại trọng điểm rơi xuống mức âm khoảng 6.500 m². Mặc dù tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng 6 tháng đầu năm 2026 vẫn đạt 146,8 tỷ USD (tăng 12,9% so với cùng kỳ), đà phục hồi này lại không lan tỏa đều. Các chuyên gia kinh tế và đơn vị nghiên cứu độc lập chỉ ra rằng, làn sóng rút lui thực chất tập trung khốc liệt vào nhóm doanh nghiệp nhỏ, vừa và siêu nhỏ (SMEs) thuộc các mô hình kinh doanh truyền thống – những chủ thể có đệm tài chính mỏng manh và khả năng chống chịu cực kỳ hạn chế trước các cú sốc chi phí.

Nguồn gốc của tình trạng hàng trăm nghìn doanh nghiệp "bỏ mặc" hồ sơ, chấp nhận tồn tại dưới dạng "hồn ma pháp lý" xuất phát từ quy trình giải thể và phá sản cực kỳ rườm rà, kéo dài với chi phí tuân thủ đắt đỏ. Đối với một doanh nghiệp siêu nhỏ đã cạn kiệt dòng tiền, việc phải trải qua hàng loạt bước kiểm tra quyết toán thuế, rà soát nghĩa vụ tài chính phát sinh và đối soát thủ tục hành chính phức tạp là một gánh nặng vượt quá khả năng. Hệ thống quản lý nhà nước hiện nay hoàn toàn thiếu vắng một quy trình giải thể rút gọn dành riêng cho các doanh nghiệp không còn tài sản hoặc có quy mô nhỏ. Sự xơ cứng của quy định pháp lý vô hình trung trừng phạt người thất bại kinh doanh bằng những rào cản hành chính vô tận, buộc họ phải lựa chọn phương án tháo chạy "chui", bỏ lại mã số thuế treo lơ lửng.

Đáng ngại hơn, lỗ hổng từ các chính sách ưu đãi thuế – điển hình như các quy định hỗ trợ tại Nghị quyết số 198 dành cho doanh nghiệp mới thành lập – đã vô tình kích hoạt hành vi trục lợi chính sách mang tính kỹ thuật. Một bộ phận doanh nghiệp đã chủ động cho doanh nghiệp cũ "ngừng hoạt động" hoặc bỏ mặc hồ sơ, sau đó thành lập một pháp nhân mới tinh để tiếp tục vòng đời hưởng ưu đãi thuế và các gói hỗ trợ ban đầu. Hiện tượng tái cơ cấu kỹ thuật này làm méo mó bản chất thị trường, tạo ra một lượng doanh nghiệp "chết giả - sống mới" liên tục luân chuyển, gây lãng phí nguồn lực xã hội và làm sai lệch nghiêm trọng các đánh giá về tinh thần khởi nghiệp thực chất.

Cùng lúc đó, khu vực SMEs đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng sinh tồn khi hàng loạt tiêu chuẩn thị trường mới được áp đặt đồng loạt với cường độ cao: từ các quy định bắt buộc về hóa đơn điện tử, truy xuất nguồn gốc xuất xứ, cho đến các rào cản kỹ thuật khắt khe về tiêu chuẩn xanh, báo cáo ESG, chuyển đổi số và tiêu chuẩn lao động. Sự nâng cấp tiêu chuẩn là tất yếu cho phát triển dài hạn, nhưng việc triển khai thiếu lộ trình chuyển tiếp hợp lý cùng sự thiếu hụt các cơ chế hỗ trợ tài chính, công nghệ đã đẩy hàng loạt doanh nghiệp nhỏ vào thế đường cùng. Thiếu vốn lưu động, lãi suất vay vẫn ở mức cao và năng lực quản trị yếu kém khiến các doanh nghiệp này bị đào thải tàn nhẫn. Đây không còn là sự sàng lọc lành mạnh, mà là sự đứt gãy của một tầng lớp doanh nghiệp nội địa – vốn là xương sống tạo công ăn việc làm và đảm bảo an sinh xã hội cho hàng triệu lao động.

Phần 2: Mâu thuẫn vĩ mô: Áp lực mục tiêu tăng trưởng 2 con số và Bẫy nhập siêu tư liệu sản xuất

2.1. Thách thức từ kịch bản tăng trưởng H2/2026 và áp lực lạm phát - tỷ giá

Nút thắt thể chế và làn sóng rút lui của khu vực doanh nghiệp nội địa được mổ xẻ ở phần trước không phải là những biến cố đơn lẻ, mà nằm trong bức tranh mâu thuẫn vĩ mô sâu sắc hơn: sự xung đột gay gắt giữa chỉ tiêu tăng trưởng mang tính hành chính với năng lực chịu tải thực tế của nền kinh tế. Trong nửa đầu năm 2026, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Việt Nam ước tăng 8,18% – mức tăng trưởng 6 tháng đầu năm cao nhất so với cùng kỳ trong hơn một thập kỷ qua. Mặc dù vậy, niềm hân hoan từ con số này nhanh chóng bị thay thế bởi một áp lực điều hành chưa từng có khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 168/NQ-CP ngày 27/6/2026, quyết tâm theo đuổi mục tiêu tăng trưởng 2 chữ số cho cả năm 2026.

Xét trên phương diện toán học vĩ mô, để đưa GDP cả năm đạt từ 10% trở lên sau khi chỉ đạt 8,18% ở nửa đầu năm, tốc độ tăng trưởng GDP trong 6 tháng cuối năm bắt buộc phải chạm ngưỡng kỷ lục từ 11,7% đến 11,9%. Đây là một kịch bản tăng trưởng đầy thách thức, vượt xa các giới hạn vận hành tự nhiên của dòng vốn, hạ tầng và sức mua.

Khoảng hẫng giữa mục tiêu hành chính 10% và thực tế dự báo 7,3% - 8,5% phản ánh căn bệnh duy ý chí trong hoạch định chính sách. Việc áp đặt một chỉ tiêu tăng trưởng quá cao trong bối cảnh các động lực bên ngoài suy giảm đã đẩy cơ quan quản lý vào thế gượng ép chính sách tài khóa và tiền tệ. Để đuổi theo con số 11,7% - 11,9% ở nửa cuối năm, nền kinh tế sẽ phải chịu một lượng tiền bơm cưỡng ép, trong khi dư địa điều hành đã hoàn toàn vắt cạn.

Điểm nguy hiểm nhất nằm ở chỗ, áp lực tăng trưởng nóng đang trực tiếp va chạm với bức tường lửa lạm phát và tỷ giá. Báo cáo thống kê ghi nhận chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 6/2026 đã tăng 4,69% so với cùng kỳ, chính thức vượt trần mục tiêu kiểm soát lạm phát 4,5% do Quốc hội và Chính phủ giao. Giá năng lượng thế giới leo thang, sức mạnh đồng USD gia tăng cùng nguy cơ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) duy trì mặt bằng lãi suất cao kéo dài đang tạo ra vòng xoáy gọng kìm đè nặng lên đồng nội tệ.

Ngân hàng Nhà nước rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: Nếu tiếp tục nới lỏng tiền tệ và hạ lãi suất để kích cầu tăng trưởng theo chỉ tiêu hành chính, nguy cơ bùng nổ lạm phát và mất giá đồng tiền sẽ ngay lập tức tàn phá ổn định vĩ mô; ngược lại, nếu thắt chặt để bảo vệ tỷ giá và kiểm soát CPI dưới 4,5%, kịch bản tăng trưởng 2 chữ số sẽ hoàn toàn sụp đổ.

Chính sách vĩ mô thiếu các công cụ giảm chấn dài hạn đã vô tình biến mục tiêu tăng trưởng từ một thước đo phát triển thành một gánh nặng hành chính, đẩy nền kinh tế vào trạng thái rủi ro cao trước các cú sốc bên ngoài. Phía sau những chỉ tiêu con số đầy tham vọng là sự bào mòn sức mua thực tế của người lao động và sự tổn thương sâu sắc của phẩm giá con người khi giá cả sinh hoạt leo thang vượt xa tốc độ cải thiện thu nhập.

2.2. Cấu trúc thương mại bất cân đối: Nhập siêu tư liệu sản xuất và nguy cơ thâm hụt thương mại kéo dài

Song hành với áp lực kịch bản tăng trưởng là hiện tượng đảo chiều đột ngột và bất thường của cán cân thương mại, bóc tách mô hình phát triển phụ thuộc nặng nề vào ngoại lực và chứa đựng những tổn thương cấu trúc nghiêm trọng.

Báo cáo thương mại 6 tháng đầu năm 2026 ghi nhận tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 549,69 tỷ USD, tăng 27,1% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 266,52 tỷ USD (tăng 21,0%), nhưng kim ngạch nhập khẩu lại tăng vọt lên 283,17 tỷ USD (tăng tới 33,4%). Sự lệch pha giữa tốc độ tăng nhập khẩu vượt xa tốc độ tăng xuất khẩu đã đẩy cán cân thương mại từ trạng thái xuất siêu 7,95 tỷ USD của 6 tháng đầu năm 2025 sang mức nhập siêu nghiêm trọng 16,65 tỷ USD trong 6 tháng đầu năm 2026.

Khi phẫu thuật chiều sâu cấu trúc cán cân thương mại, sự bất cân đối giữa khu vực kinh tế trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) hiện lên một cách nhói lòng. Khu vực kinh tế trong nước ghi nhận kim ngạch nhập khẩu 78,46 tỷ USD (tăng 24,3%) và thâm hụt thương mại kỷ lục lên tới 24,95 tỷ USD. Ngược lại, khu vực FDI (bao gồm cả dầu thô) đạt kim ngạch xuất khẩu 213,01 tỷ USD, chiếm tới 79,9% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc và xuất siêu 8,3 tỷ USD. Sự đối lập này vạch trần một thực tế cay đắng: khu vực doanh nghiệp nội địa hoàn toàn lép vế, không có khả năng tự chủ nguồn nguyên vật liệu và công nghệ đầu vào, đành chấp nhận vị thế thâm hụt nặng nề để mua tư liệu sản xuất từ bên ngoài.

Xét theo cơ cấu nhóm hàng, nhóm tư liệu sản xuất chiếm tới 266,4 tỷ USD (tương đương 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu toàn quốc). Trong đó, nhập khẩu máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 56,0% và nguyên nhiên vật liệu chiếm 38,1%; nhóm vật phẩm tiêu dùng chỉ chiếm khiêm tốn 16,77 tỷ USD (chiếm 5,9%). Về thị trường, Việt Nam ghi nhận mức nhập siêu khổng lồ từ Trung Quốc với 77,3 tỷ USD (tăng 39,0%); từ Hàn Quốc đạt 26,4 tỷ USD (tăng 81,0%); từ khu vực ASEAN đạt 10,1 tỷ USD (tăng 36,1%); cùng với mức nhập siêu dịch vụ 5,54 tỷ USD.

Một lập luận phổ biến thường bào chữa rằng nhập siêu tư liệu sản xuất là tín hiệu tích cực, phản ánh sự phục hồi của công nghiệp chế tạo và chuẩn bị cho đợt bùng nổ xuất khẩu tương lai. Tuy nhiên, góc nhìn chính luận cần thẳng thắn chỉ ra bẫy rủi ro lệch pha chu kỳ và nguy cơ thâm hụt kéo dài. Tại phiên họp thường kỳ Chính phủ, Lãnh đạo Bộ Tài chính đã phát đi cảnh báo đanh thép: nếu việc gia tăng nhập khẩu tư liệu sản xuất chậm chuyển hóa thành hoạt động sản xuất và xuất khẩu có giá trị gia tăng cao, nền kinh tế sẽ phải trả giá đắt.

Độ trễ trong quá trình chuyển hóa vốn đầu vào thành kim ngạch xuất khẩu thực tế đang kéo lùi đóng góp của cán cân thương mại vào GDP. Sự phụ thuộc tuyệt đối vào linh kiện và nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc hay Hàn Quốc phản ánh sự phá sản của chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ nội địa qua nhiều kỳ quy hoạch. Nếu dòng vốn nhập khẩu tư liệu sản xuất không sớm tạo ra giá trị thặng dư xuất khẩu tương ứng, đợt sóng nhập siêu 16,65 tỷ USD sẽ biến thành một đòn nốc ao tàn nhẫn đánh gục tỷ giá, làm rỗng ruột nền kinh tế và đe dọa trực tiếp đến an ninh tài chính quốc gia.

Phần 3: Xiềng xích chính sách thương mại quốc tế: Rủi ro điều tra Section 301 và Rào cản quy tắc xuất xứ

3.1. Tác động từ 3 cuộc điều tra Section 301 và hàng rào thuế quan gia tăng từ thị trường Hoa Kỳ

Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ đạt con số ấn tượng 86,5 tỷ USD, trong đó riêng nhóm hàng máy tính và linh kiện điện tử đã đóng góp tới 28 tỷ USD. Mức xuất siêu kỷ lục 75,3 tỷ USD (tăng 21,3% so với cùng kỳ) đã nới rộng khoảng hẫng thương mại lũy kế lên mốc 114 tỷ USD, vô hình trung biến Việt Nam thành tâm điểm chú ý và gánh chịu sức ép trừng phạt thương mại khốc liệt từ Washington.

Cuộc điều tra thứ nhất về lao động cưỡng bức được khởi xướng từ tháng 3/2026 đã chính thức đi đến kết luận vào ngày 23/7/2026, áp đặt mức thuế phạt bổ sung 12,5% có hiệu lực ngay từ ngày 24/7/2026. Sắc thuế này đánh thẳng vào khoảng 37% tổng kim ngạch hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ, đẩy các ngành chủ lực như dệt may, da giày, gỗ và điện tử vào tình thế bị bào mòn biên lợi nhuận nghiêm trọng. Trong khi các đối tác ký Thỏa thuận Thương mại Đối ứng (ART) chỉ chịu mức thuế 10%, Việt Nam lại bị xếp vào nhóm áp thuế trần 12,5%, tạo ra sự bất lợi cạnh tranh trực tiếp so với các đối thủ trong khu vực.

Cuộc điều tra thứ hai được USTR kích hoạt vào ngày 29/5/2026 ngay sau khi xếp Việt Nam vào danh sách "Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên" (Priority Foreign Country), tập trung mổ xẻ các hành vi vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả và cơ chế bảo hộ dữ liệu dược phẩm.

Cuộc điều tra thứ ba khởi xướng từ ngày 11/3/2026 nhắm vào 16 nền kinh tế về tình trạng dư thừa công suất sản xuất mang tính cấu trúc, vây ráp 7 ngành công nghiệp chiến lược từ thép, ô tô, pin, bán dẫn cho đến năng lượng mặt trời.

Sự kết thúc của cơ chế thuế quan khẩn cấp theo Khoản 122 (Section 122) vào ngày 24/7/2026 kết hợp với các đợt thuế phạt Section 301 mới đã khiến Tổ chức Xếp hạng Tín nhiệm Fitch đưa ra cảnh báo: mức thuế thực tế đè lên hàng hóa Việt Nam có thể bị đẩy từ 16,7% vọt lên 21,2%. Nếu cả 3 vệt điều tra cùng giáng xuống mà không đạt được thỏa thuận giảm chấn, tổng mức thuế phòng vệ thương mại mà xuất khẩu Việt Nam phải gánh chịu có thể vượt quá 32,5%.

Phân tích dưới nhãn quan chính luận, bước đi của Washington phản ánh một sự chuyển dịch tư duy căn bản: thương mại không còn vận hành theo lý thuyết lợi thế so sánh thuần túy, mà bị chính trị hóa triệt để thành công cụ an ninh quốc gia và chiến lược chuỗi cung ứng. Báo cáo phân tích chuyên sâu của nhà kinh tế William R. Cline thuộc Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE) đã chỉ ra một nghịch lý: việc Mỹ áp thuế Section 301 từ 10% đến 12,5% với cớ lao động cưỡng bức là một biện pháp vô lý và quá mức (vastly excessive), cao gấp 40 đến 50 lần so với quy mô thiệt hại kinh tế thực tế do lực lượng lao động này tạo ra trên toàn cầu.

Về phía Việt Nam, Chính phủ đã có những phản ứng pháp lý khẩn trương khi ban hành Nghị định số 292/2026/NĐ-CP ngày 22/7/2026 nghiêm cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức, đồng thời đẩy mạnh đàm phán song phương cấp cao (tiêu biểu là chuyến làm việc của Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng với USTR Jamieson Greer ngày 27 và 28/8/2026). Tuy nhiên, sự thụ động trong việc dự báo chính sách và thói quen dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ đã khiến doanh nghiệp nội địa rơi vào thế "bị động chống đỡ" trước các rào cản kỹ thuật ngày càng tinh vi từ các thị trường lớn.

3.2. Lỗ hổng quản lý xuất xứ và rủi ro từ hoạt động trung chuyển thương mại

Song hành với xiềng xích thuế quan từ 3 cuộc điều tra Section 301, rủi ro lớn nhất đe dọa sự tồn vong của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam tại thị trường Mỹ chính là đòn phạt thuế 40% đối với hành vi trung chuyển (transshipment) bất hợp pháp. Chính quyền Hoa Kỳ ước tính mỗi năm họ bị thất thu từ 19 tỷ đến 26 tỷ USD tiền thuế nhập khẩu do các hành vi mượn đường, mượn nhãn mác từ nước thứ ba để lẩn tránh thuế quan.

Thực tế thương mại 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy Việt Nam nhập siêu tới 77,3 tỷ USD từ Trung Quốc (tăng 39,0% so với cùng kỳ), chủ yếu là máy móc, linh kiện và tư liệu sản xuất. Khi hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc được đưa vào Việt Nam để lắp ráp rồi xuất sang Mỹ, ranh giới giữa gia công chuỗi cung ứng hợp pháp và hành vi trung chuyển gian lận trở nên cực kỳ mỏng manh.

Nguồn gốc của điểm nghẽn này xuất phát từ sự chậm trễ kéo dài của các cơ quan quản lý trong việc ban hành và hoàn thiện bộ tiêu chí định lượng minh bạch cho nhãn mác "Made in Vietnam". Sự thiếu hụt các quy định pháp lý rõ ràng về tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa (Local Content) cùng năng lực kiểm soát hạ tầng hải quan còn hạn chế đã tạo kẽ hở cho các hành vi gian lận thương mại cơ hội thao túng.

Mặc dù Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định Việt Nam cam kết duy trì đối thoại xây dựng, minh bạch trong khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ nhằm ngăn chặn gian lận xuất xứ, thực thi tại cơ sở vẫn là một điểm yếu chết người.

Phần 4: Điểm nghẽn phân bổ nguồn lực: Thanh khoản hệ thống ngân hàng và Nút thắt giải ngân vốn đầu tư công

4.1. Lệch pha tín dụng - huy động và thách thức thanh khoản hệ thống ngân hàng

Những xung đột vĩ mô và sức ép phòng vệ thương mại từ bên ngoài đang dội ngược trực tiếp vào thị trường tài chính nội địa, làm bộc lộ những đứt gãy nguy hiểm trong kênh dẫn vốn của nền kinh tế. Tính đến ngày 26/6/2026, tăng trưởng tín dụng toàn nền kinh tế đạt 7,14% so với thời điểm cuối tháng 12 năm 2025. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng huy động vốn của các tổ chức tín dụng lại diễn biến cực kỳ trầm lắng, chỉ chạm mốc 5,02%.

Khoảng hẫng 2,12% giữa tốc độ bơm vốn tín dụng và khả năng thu hút tiền gửi đã kích hoạt áp lực thanh khoản gay gắt đè nặng lên toàn bộ hệ thống ngân hàng thương mại. Sự lệch pha này vạch trần một thực tế: dòng tiền tích lũy trong dân cư và tổ chức đang rút lui hoặc bị tắc nghẽn, không còn chảy ngược lại vào hệ thống ngân hàng với tốc độ tương ứng. Lòng tin gửi tiền bị bào mòn bởi áp lực lạm phát khi chỉ số CPI chạm ngưỡng 4,69%, kết hợp với tâm lý phòng thủ và sự dịch chuyển vốn sang các kênh tài sản khác.

Nhằm cứu vãn nguy cơ hụt hơi thanh khoản và tạo đệm đỡ cho hệ thống tín dụng, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 168/NQ-CP ngày 27/6/2026, chỉ đạo các cơ quan chức năng khẩn trương nghiên cứu phương án nâng tỷ lệ tiền gửi của Kho bạc Nhà nước tại các ngân hàng thương mại. Dù vậy, dưới nhãn quan phân tích chính luận, việc sử dụng tiền gửi Kho bạc Nhà nước chỉ là một giải pháp tình thế mang tính kỹ thuật nhằm "chữa cháy" thiếu hụt tạm thời. Biện pháp này hoàn toàn không giải quyết được căn nguyên của sự mất cân đối thanh khoản cốt lõi trong nền kinh tế.

Ngân hàng Nhà nước hiện rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan trong một không gian điều hành đã bị thu hẹp tới mức tối đa: một mặt, chịu áp lực hành chính nặng nề trong việc duy trì mặt bằng lãi suất thấp để kích cầu; mặt khác, gọng kìm lạm phát vượt trần 4,5% và sức ép tỷ giá từ FED đã ngăn cản mọi dư địa nới lỏng tiền tệ diện rộng.

Hệ quả trực tiếp của vòng xoáy này là mặt bằng lãi suất cho vay thực tế vẫn bị neo ở mức cao, tạo ra rào cản nghiệt ngã đối với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs). Khi các ngân hàng thương mại phải co kéo đệm an toàn thanh khoản, dòng vốn tín dụng có xu hướng co cụm, ưu tiên cho các doanh nghiệp lớn hoặc các tài sản đảm bảo an toàn. Các SMEs – vốn đã kiệt quệ sau những cú sốc chi phí và rào cản thị trường – bị đẩy ra khỏi kênh tiếp cận vốn lưu động chính thống. Sự đứt gãy dòng máu tài chính này không chỉ làm gia tăng làn sóng giải thể doanh nghiệp, mà còn tàn phá khả năng phục hồi tự nhiên của nền kinh tế từ gốc rễ.

4.2. Các nút thắt thể chế và thực thi trong giải ngân vốn đầu tư công

Sự bế tắc của kênh dẫn vốn tư nhân càng trở nên trầm trọng khi nguồn vốn đầu tư công – vốn được kỳ vọng là "mồi lửa" kích cầu và dẫn dắt phát triển – lại rơi vào tình trạng bị giam cầm bởi các rào cản thể chế và căn bệnh trì trệ thực thi.

Nghịch lý phân bổ nguồn lực thể hiện rõ nét qua sự đối lập giữa hai khu vực đầu tư. Trong 6 tháng đầu năm 2026, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục chảy mạnh vào Việt Nam với tổng vốn đăng ký đạt 34,65 tỷ USD (tăng 61% so với cùng kỳ); vốn FDI thực hiện đạt 13 tỷ USD (tăng 11%). Ngược lại, nguồn vốn đầu tư công nội địa lại loay hoay trong vòng xoáy giải ngân chậm trễ và dồn toa. Điển hình như tại đầu tàu kinh tế TP. Hồ Chí Minh, dù địa phương đã đặt quyết tâm phấn đấu đến hết quý 3 năm 2026 đạt mức giải ngân vốn đầu tư công trên 100.000 tỷ đồng, thực tế triển khai tại các dự án trọng điểm vẫn vấp phải vô số lực cản kéo dài.

Nhìn trực diện vào thực địa, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công đang bị băm vằm bởi 5 nút thắt cốt lõi: công tác giải phóng mặt bằng bế tắc kéo dài; sự khan hiếm và tăng giá bất thường của vật liệu xây dựng; biến động chi phí yếu tố đầu vào; thủ tục chuẩn bị đầu tư rườm rà; cùng năng lực lập dự án yếu kém tại các địa phương. Tuy nhiên, phía sau những trở ngại kỹ thuật này là một nguyên nhân thể chế sâu xa: sự chồng chéo và mâu thuẫn pháp lý giữa Luật Đầu tư công, Luật Đất đai và Luật Xây dựng.

Sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản quy phạm pháp luật đã tạo ra những "vùng xám" trách nhiệm, kích hoạt tâm lý lo sợ sai phạm và đùn đẩy hồ sơ trong đội ngũ công chức thực thi. Khi ranh giới giữa tính linh hoạt điều hành và hành vi vi phạm pháp luật trở nên mờ ảo, cán bộ quản lý chọn giải pháp an toàn là thủ thế, dừng lại hoặc chuyển giao trách nhiệm qua lại giữa các cấp. Căn bệnh trì trệ hành chính này đã biến dòng vốn đầu tư công từ một công cụ điều tiết vĩ mô sắc bén thành một nút thắt tích tụ vốn, gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực quốc gia.