Đại phẫu thuế hộ kinh doanh và triết lý khoan sức dân

1. Bối cảnh chuyển đổi hệ thống chính sách thuế hộ kinh doanh và thực trạng bất cập từ căn cứ tính thuế cũ

1.1. Hành trình dịch chuyển chính sách từ mốc 200 triệu đồng đến 500 triệu đồng và một tỷ đồng

Nền kinh tế Việt Nam đã trải qua một thập kỷ tăng trưởng vượt bậc, nhưng tư duy quản lý thuế đối với khu vực kinh tế hộ từng rơi vào trạng thái "đóng băng" suốt thời gian dài. Từ năm 2014 đến năm 2024, ngưỡng doanh thu không chịu thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN) đối với hộ kinh doanh được duy trì cố định ở mức 100 triệu đến 200 triệu đồng/năm. Việc duy trì một con số tuyệt đối suốt 10 năm mà không có cơ chế tự động điều chỉnh theo biến động giá cả là một lỗ hổng thể chế nghiêm trọng.

Nếu soi chiếu qua các thông số vĩ mô, năm 2014, GDP bình quân đầu người của Việt Nam chỉ đạt khoảng 40 triệu đồng/người, nhưng đến năm 2023 con số này đã tăng lên 101,9 triệu đồng/người (tăng khoảng 2,5 lần). Khi quy mô kinh tế và mặt bằng giá cả và thu nhập đã mở rộng gấp nhiều lần, việc bắt một hộ kinh doanh nhỏ lẻ chịu thuế từ mốc doanh thu 200 triệu đồng/năm là sự bất cập rõ ràng.

Theo tính toán từ cơ quan tham mưu Bộ Tài chính, khi xây dựng mức doanh thu không chịu thuế là 200 triệu đồng/năm, số lượng hộ và cá nhân kinh doanh thuộc diện nộp thuế GTGT dự kiến giảm 620.653 hộ, tương ứng số thu ngân sách nhà nước giảm khoảng 2.630 tỷ đồng. Tuy nhiên, nếu nâng ngưỡng miễn thuế lên một tỷ đồng/năm, số hộ kinh doanh không phải nộp thuế sẽ đạt khoảng 2,5 triệu hộ, khiến số thu ngân sách nhà nước giảm khoảng 16.650 tỷ đồng so với năm 2025.

Tại nghị trường Quốc hội, thảo luận về Dự thảo Luật Thuế giá trị gia tăng (sửa đổi) trình Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa 15 (cụ thể tại khoản 25 Điều 5), một Đại biểu Quốc hội đại diện đoàn An Giang đã đưa ra phép tính đầy thực tế: Mốc 200 triệu đồng/năm tương đương chỉ khoảng 16 triệu đồng/tháng, tức hơn 500.000 đồng/ngày doanh thu. Đối với một cửa hàng tạp hóa hay sạp hàng nhỏ, con số 500.000 đồng doanh thu gộp mỗi ngày - chưa hề trừ chi phí giá vốn hàng bán, tiền thuê mặt bằng, điện nước và công sức lao động - thực chất chỉ vừa đủ để người lao động trang trải mưu sinh qua ngày.

"Đánh thuế trên nguồn thu sinh tồn tối thiểu không chỉ thiếu hiệu quả về mặt tài khóa mà còn trái với triết lý nhân văn về 'khoan sức dân'."

Bản chất của rào cản thể chế nằm ở tư duy duy trì ngưỡng thuế bằng con số tuyệt đối đóng cứng, triệt tiêu tính linh hoạt tự động trượt theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và GDP. Dù Dự thảo đã đề xuất quy định điều chỉnh ngưỡng doanh thu khi CPI biến động trên 20%, nhưng việc để chính sách rơi vào tình trạng "giá lên nhưng thuế đứng yên" suốt hơn một thập kỷ đã bào mòn trực tiếp nguồn lực tích lũy và tái đầu tư của những chủ thể kinh tế yếu thế nhất.

1.2. Nghịch lý so sánh giữa giảm trừ gia cảnh thuế TNCN và doanh thu chịu thuế hộ kinh doanh

Sự bất cập của căn cứ tính thuế cũ càng bộc lộ rõ nét khi đặt lên bàn cân so sánh giữa nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh và người làm công ăn lương. Sự lệch pha này phản ánh một đòn bẩy bất bình đẳng mang tính hệ thống trong kỹ thuật phân loại và thiết kế chính sách thuế.

Xét theo quy định đối với người làm công ăn lương năm 2025, mức giảm trừ gia cảnh cho bản thân người nộp thuế là 11 triệu đồng/tháng (132 triệu đồng/năm), cùng mức giảm trừ cho người phụ thuộc là 4,4 triệu đồng/tháng. Một cá nhân có một người phụ thuộc sẽ có tổng mức giảm trừ lên tới 260 triệu đồng/năm. Bước sang kỳ tính thuế 2026, theo Luật Thuế Thu nhập cá nhân (sửa đổi), mức giảm trừ gia cảnh bản thân được nâng lên 15,5 triệu đồng/tháng, tương ứng 186 triệu đồng/năm. Điều đáng nói là các mốc 132 triệu, 186 triệu hay 260 triệu đồng này hoàn toàn là "thu nhập ròng" - tức khoản thu nhập thực nhận sau khi đã loại trừ các chi phí tạo ra thu nhập.

Ngược lại, đối với hộ kinh doanh, các đề xuất cơ sở ban đầu lại lấy mốc doanh thu gộp 200 triệu đồng/năm để làm căn cứ đánh thuế GTGT và thuế TNCN. Sự khập khiễng nằm ở chỗ: Doanh thu gộp của hộ kinh doanh chứa đựng toàn bộ chi phí đầu vào, từ tiền mua hàng hóa, thuê mặt bằng, trả lương nhân công cho đến rủi ro hao hụt. Các chuyên gia phân tích pháp lý thuộc khối tư vấn doanh nghiệp và các nhà nghiên cứu kinh tế từ tổ chức Economica Việt Nam đã chỉ rõ bất hợp lý này. Nếu một hộ kinh doanh đạt doanh thu 200 triệu đồng/năm trong ngành bán lẻ hàng hóa với biên lợi nhuận mỏng (khoảng $5\%$), thì thu nhập thực tế mà họ thu về chỉ vỏn vẹn 10 triệu đồng/năm – một con số quá thấp so với ngưỡng nuôi sống bản thân, nhưng lại phải gánh hai khoản thuế.

Sự trừng phạt chính sách này rơi trực tiếp vào các hộ kinh doanh có doanh thu lớn nhưng tỷ suất lợi nhuận thấp. Việc bắt buộc người làm công ăn lương chỉ nộp thuế trên "thu nhập ròng" (cho phép trừ chi phí tái tạo sức lao động và nuôi dưỡng người phụ thuộc), nhưng lại bắt hộ kinh doanh nộp thuế trên "doanh thu gộp" là một kỹ thuật phân loại thiếu công bằng. Nó buộc các hộ kinh doanh phải nộp thuế ngay trên chính vốn lưu động và chi phí vận hành của mình, triệt tiêu động lực chuyển đổi chính thức và vô hình trung đẩy họ vào lựa chọn trốn tránh hoặc duy trì quy mô dưới ngưỡng chịu thuế để sinh tồn.

2. Xóa bỏ thuế khoán và bước ngoặt quản lý theo phương pháp kê khai từ năm 2026

2.1. Sự chấm dứt của cơ chế thuế khoán và lệ phí môn bài

Bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, hệ thống quản lý tài chính quốc gia ghi nhận một bước ngoặt thể chế mang tính lịch sử: sự chấm dứt hoàn toàn của cơ chế thuế khoán và lệ phí môn bài đối với khu vực kinh tế hộ. Căn cứ theo Điều 10 Nghị quyết 198/2025/QH15 và Khoản 3 Điều 1 Luật Thuế giá trị gia tăng sửa đổi 2025 (chính thức bãi bỏ Khoản 3 Điều 12 Luật Thuế GTGT 2024 về phương pháp khoán thuế), toàn bộ hệ thống thuế đối với hộ kinh doanh được thu gọn lại, chỉ còn 2 loại thuế duy nhất là thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN). Sự thay đổi này tác động trực diện đến quy mô khổng lồ của hơn 5 triệu hộ kinh doanh trên cả nước – lực lượng đang thu hút và tạo sinh kế cho khoảng 8 triệu lao động.

Xét về mặt lý luận quản lý nhà nước, việc xóa bỏ thuế khoán là một đòi hỏi tất yếu để lành mạnh hóa môi trường tài chính. Cơ chế thuế khoán vốn tồn tại nhiều thập kỷ qua tuy đơn giản về thủ tục nhưng lại chứa đựng nguy cơ thiếu minh bạch nghiêm trọng. Việc ấn định doanh thu dựa trên cảm tính hoặc sự thỏa thuận giữa cán bộ thuế và hộ kinh doanh đã vô tình tạo ra không gian cho những "giao dịch ngầm", làm thất thu ngân sách nhà nước và bóp méo tính cạnh tranh bình đẳng trên thị trường. Xóa bỏ thuế khoán đồng nghĩa với việc đập tan cơ chế xin-cho, buộc mọi chủ thể kinh doanh phải bước ra ánh sáng của sự minh bạch.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn phân tích chính luận đanh thép và tinh thần nhân văn sâu sắc, sự chuyển đổi đột ngột này đang đẩy hơn 5 triệu hộ kinh doanh vào một "cú sốc tuân thủ" chưa từng có. Phần lớn các hộ kinh doanh cá thể tại Việt Nam vận hành theo mô hình gia đình truyền thống, vốn thiếu hụt nghiêm trọng nền tảng kiến thức về kế toán, quản trị tài chính và công nghệ thông tin. Việc ép buộc một lực lượng lao động yếu thế, vốn chỉ quen với sổ tay ghi chép thô sơ, phải ngay lập tức làm quen với hệ thống tự kê khai và hạch toán pháp lý mà không có khoảng đệm chuyển tiếp thỏa đáng là một hành vi quản lý mang tính áp đặt. Nếu chính sách cải cách không đi kèm với năng lực thực thi và sự chuẩn bị hạ tầng từ phía nhà nước, nó sẽ không còn là động lực phát triển mà trở thành gánh nặng đè bẹp sức sống của khu vực kinh tế phi chính thức.

2.2. Thách thức tuân thủ và rào cản hành chính về hóa đơn điện tử, sổ sách

Sự đứt gãy giữa tham vọng quản lý hiện đại và năng lực hấp thụ của thực tiễn đã được phơi bày rõ nét qua các con số thực chứng. Báo cáo khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố vào tháng 4 năm 2026 đã vẽ nên một bức tranh xám màu về sức khỏe của khu vực kinh tế hộ:

Hai rào cản lớn nhất đe dọa sự tồn vong của họ chính là chi phí đầu vào cùng tiền thuê mặt bằng (chiếm $59,3\%$) và sự suy giảm của thị trường tiêu thụ (chiếm $43,8\%$).

Giữa bối cảnh sức mua kiệt quệ, gánh nặng tuân thủ hành chính từ quy định quản lý mới lại bủa vây các chủ thể kinh tế yếu thế này. Theo khung phân nhóm quản lý tại dự thảo Luật Quản lý thuế (sửa đổi), các hộ kinh doanh thuộc Nhóm 3 (có doanh thu từ 1 đến 3 tỷ đồng đối với lĩnh vực sản xuất, hoặc từ 1 đến 10 tỷ đồng đối với lĩnh vực dịch vụ) và Nhóm 4 (doanh thu trên 10 tỷ đồng) bắt buộc phải áp dụng hóa đơn điện tử và thực hiện chế độ kế toán phù hợp. Đồng thời, Nghị định 70/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 1 tháng 6 năm 2025) quy định bắt buộc việc triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan thuế.

Thực trạng này đẩy hộ kinh doanh rơi vào một trạng thái "bội thực pháp lý" và hoảng loạn tuân thủ. Chỉ trong vòng 2 năm, hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến thuế đối với hộ kinh doanh đã ghi nhận sự ra đời của 3 luật, 5 nghị định và 7 thông tư. Sự thay đổi dồn dập, chồng chéo và liên tục điều chỉnh khiến các chủ hộ kinh doanh hoàn toàn rơi vào thế bối rối, luôn sống trong tâm lý lo sợ làm sai và lo sợ bị xử phạt hành chính.

Cộng hưởng với gánh nặng chi phí mua sắm thiết bị, phần mềm kế toán, chữ ký số và chi phí thuê nhân sự chuyên trách, các quy định quản lý siết chặt nhưng thiếu tính đồng bộ thực tiễn đang vô hình trung triệt tiêu động lực làm ăn chân chính, đẩy nhiều hộ kinh doanh vào con đường trả mặt bằng, giải thể hoặc co cụm hoạt động chui để đối phó.

3. Tranh luận về ngưỡng chịu thuế công bằng và bài toán không "cào bằng" theo ngành nghề

3.1. Đề xuất nâng ngưỡng chịu thuế lên 2 - 3 tỷ đồng/năm từ góc nhìn Nghị trường

Thảo luận tại Kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa 15 và các phiên họp lập pháp năm 2026 liên quan đến dự án Luật Thuế Giá trị gia tăng (sửa đổi) cũng như Luật Quản lý thuế đã trở thành một diễn đàn chính luận nảy lửa. Trung tâm của những cuộc tranh luận nghị trường không chỉ xoay quanh việc điều chỉnh một con số thu ngân sách thuần túy, mà chạm đến chiều sâu triết lý kiến tạo thể chế: Làm thế nào để phân định ranh giới giữa nghĩa vụ đóng góp tài khóa và không gian sinh tồn của khu vực kinh tế hộ.

Trên nghị trường, nhiều đại biểu Quốc hội và chuyên gia tài chính hàng đầu đã đưa ra các góc nhìn phản biện sắc bén đối với đề xuất nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế. Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam (VTCA), khởi xướng quan điểm cần nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế GTGT và thuế TNCN lên mức 400 triệu đến 500 triệu đồng/năm – tương đương khoảng một triệu đồng/ngày doanh thu gộp. Tuy nhiên, nhiều đại biểu lập pháp từ các địa phương cho rằng mốc này vẫn chưa phản ánh đúng thực tế biến động mặt bằng giá cả và chi phí vận hành.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Duy Thanh (đoàn Cà Mau) đã kiên quyết đề xuất nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế đối với hộ kinh doanh lên mức 3 tỷ đồng/năm, tương đương doanh thu trung bình khoảng 250 triệu đồng/tháng. Đồng quan điểm, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Cao Sơn (đoàn Hòa Bình) kiến nghị quy định ngưỡng doanh thu không chịu thuế linh hoạt trong khoảng từ 1 đến 3 tỷ đồng/năm. Ngay cả cơ quan thẩm tra là Ủy ban Kinh tế của Quốc hội cũng chính thức đề xuất xem xét đưa ngưỡng không chịu thuế lên mức 2 tỷ đồng/năm.

Đặc biệt, Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu (thành viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội) đã chỉ ra nút thắt thể chế cốt lõi trong kỹ thuật lập pháp. Việc duy trì một con số tuyệt đối cố định đóng cứng trong văn bản luật luôn tạo ra sự tụt hậu so với nhịp sống kinh tế. Ông kiến nghị Chính phủ cần nghiên cứu phương án quy định một "khung doanh thu" chịu thuế với mức tối thiểu và tối đa (ví dụ khung từ 1 đến 3 tỷ đồng hoặc từ 1 đến 5 tỷ đồng). Phân tích của Đại biểu Phan Đức Hiếu nhấn mạnh rằng, nếu không có khung điều hành linh hoạt, chính sách thuế đóng cứng sẽ tạo ra "hội chứng sợ lớn" (fear of growing), khiến các cơ sở kinh doanh chủ động kiềm hãm quy mô hoạt động để né tránh gánh nặng tuân thủ.

Ở chiều ngược lại, giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định phương án nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế lên 1 tỷ đồng/năm là mức "hài hòa" giữa mục tiêu hỗ trợ người dân và yêu cầu cân đối tài khóa. Theo tính toán của ngành thuế, quy định nâng ngưỡng miễn thuế lên 1 tỷ đồng/năm giúp hơn 2,5 triệu hộ kinh doanh (chiếm đa số trong tổng số 5,2 triệu hộ trên toàn quốc) không phải nộp thuế, khiến số thu ngân sách nhà nước giảm khoảng 16.650 tỷ đồng so với năm 2025.

3.2. Sự lệch pha giữa quy định doanh thu cố định và bản chất cơ cấu chi phí

Bên cạnh cuộc tranh luận về mốc doanh thu tuyệt đối, một lỗ hổng thể chế đè nặng lên khu vực kinh tế hộ chính là sự cào bằng cơ học trong kỹ thuật tính thuế mà không tính đến bản chất cơ cấu chi phí thực tế của từng ngành nghề. Việt Nam hiện có khoảng 5,2 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho hơn 8 triệu lao động, nhưng quy mô bình quân cực kỳ khiêm tốn với chỉ 1,5 lao động/hộ. Việc áp dụng một ngưỡng doanh thu cố định cho toàn bộ lực lượng này là một biểu hiện của tư duy quản lý quan liêu, xa rời thực tiễn kinh doanh.

Bản chất kinh tế học cho thấy sự khác biệt vô cùng lớn về tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu giữa các lĩnh vực hoạt động. Đối với ngành bán lẻ, thương mại hàng hóa và phân phối đại lý, dòng tiền chu chuyển (doanh thu gộp) có thể rất lớn, nhưng tỷ suất lợi nhuận ròng lại cực kỳ mỏng, thường chỉ đạt từ $2\%$ đến $5\%$. Ngược lại, đối với các ngành dịch vụ, tư vấn, dịch vụ ăn uống hoặc tiểu thủ công nghiệp tự sản tự tiêu, tỷ suất lợi nhuận ròng trên doanh thu có thể đạt từ $30\%$ đến $50\%$.

Trước nghịch lý thể chế này, giới tư vấn pháp lý và đại diện các hiệp hội nghề nghiệp đã liên tục cất tiếng nói phản biện mạnh mẽ. Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam (VTCA), đề xuất ngưỡng doanh thu bắt buộc áp dụng phương pháp tính thuế trên thu nhập ròng đối với hộ kinh doanh phải được thiết kế ngang bằng với doanh thu của doanh nghiệp siêu nhỏ trong lĩnh vực thương mại (hiện quy định là 10 tỷ đồng). Bà Hà phân tích rằng, trong giai đoạn chuyển đổi kéo dài từ 3 đến 5 năm, tuyệt đối không nên đẩy các hộ kinh doanh nằm ở phân đoạn lỡ cỡ (từ 2 đến 3 tỷ đồng cho đến 10 tỷ đồng) vào thế bắt buộc phải thực hiện đầy đủ hệ thống sổ sách kế toán như một doanh nghiệp lớn khi họ chưa đủ năng lực quản trị.

Tiếp thu các kiến nghị từ thực tiễn, đại diện Cục Quản lý, giám sát chính sách thuế, phí và lệ phí (Bộ Tài chính), bà Cao Thị Kim Lan, cho biết cơ quan quản lý đang hoàn thiện định hướng chính sách để trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 10 năm 2026. Trong đó, một giải pháp đột phá là xem xét nâng ngưỡng doanh thu áp dụng phương pháp tính thuế đơn giản từ mốc 1 đến 3 tỷ đồng hiện nay lên mốc 3 đến 10 tỷ đồng/năm.

4. Tác động tài khóa, động lực tăng trưởng và giải pháp đồng bộ thúc đẩy chuyển đổi lên doanh nghiệp

4.1. Đánh giá tác động của gói hỗ trợ giảm 30% thuế thu nhập (2026 - 2027)

Sự chuyển dịch của chính sách tài khóa trong giai đoạn 2026 - 2027 đang chứng kiến một nỗ lực bơm thanh khoản ngắn hạn nhằm hạ nhiệt áp lực tuân thủ cho khu vực kinh tế tư nhân. Quyết định chiến lược này được hiện thực hóa khi Nghị quyết của Quốc hội về giảm thuế thu nhập cá nhân (TNCN) và thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) chính thức được thông qua vào ngày 24/08/2026 với tỷ lệ $96\%$ đại biểu biểu quyết đồng ý.

Theo nội dung Nghị quyết, cá nhân và hộ kinh doanh có doanh thu trong năm không vượt quá 10 tỷ đồng sẽ được giảm $30\%$ số thuế TNCN phải nộp cho các kỳ tính thuế năm 2026 và năm 2027. Tương tự, các doanh nghiệp có tổng doanh thu năm không quá 10 tỷ đồng cũng thụ hưởng mức giảm $30\%$ thuế TNDN trong cùng thời gian. Đồng thời, chính sách gia hạn thời hạn nộp thuế đến tháng 11 và tháng 12/2026 tiếp tục nới rộng dư địa dòng tiền cho cơ sở kinh doanh. Báo cáo tiếp thu, chỉnh lý của Bộ Tài chính chỉ ra rằng, với điểm gãy doanh thu 10 tỷ đồng, chính sách ưu đãi này thẩm thấu trực tiếp đến khoảng $99,86\%$ cá nhân, hộ kinh doanh (tương ứng 2.696.863 hộ) và $81,1\%$ tổng số doanh nghiệp trên toàn quốc (tương ứng 865.115 doanh nghiệp).

Soi chiếu dưới góc độ toán học tài khóa, đối với một hộ kinh doanh đạt doanh thu mốc tối đa 10 tỷ đồng/năm, nếu giả định tỷ suất lợi nhuận trung bình đạt khoảng $12\%$, số thuế thu nhập phải nộp mỗi tháng dao động khoảng 15 đến 17 triệu đồng. Việc giảm $30\%$ thuế giúp chủ hộ tiết kiệm khoảng 4 đến 5 triệu đồng/tháng. Đối với quy mô của một hộ kinh doanh nhỏ lẻ, khoản tiền 4 đến 5 triệu đồng tiết kiệm được mỗi tháng có giá trị tái bổ sung vốn lưu động thực sự quan trọng.

Tuy nhiên, bóc tách bản chất thể chế cho thấy, gói giảm thuế $30\%$ chỉ là một liều thuốc trợ lực tình thế ngắn hạn nhằm xoa dịu dòng tiền, chứ chưa phải là chìa khóa tháo gỡ tận gốc các điểm nghẽn tuân thủ. Rào cản lớn nhất của khu vực kinh tế hộ không nằm ở tỷ lệ phần trăm thuế phải nộp, mà nằm ở "ma trận chi phí tuân thủ hành chính". Khi hộ kinh doanh bắt buộc phải đầu tư hạ tầng công nghệ, mua sắm máy tính tiền, đăng ký chữ ký số, chi trả phần mềm kế toán và đối mặt với rủi ro bị xử phạt hành chính do sai sót hóa đơn, thì khoản tiền giảm thuế sẽ bị nuốt chửng bởi chi phí vận hành phát sinh.

4.2. Bài toán sinh kế, quy hoạch không gian kinh doanh và địa vị pháp lý hộ kinh doanh

Sự bế tắc của chính sách thuế hộ kinh doanh không thể nhìn nhận một cách cô lập trong phạm vi quản lý tài chính thuần túy, mà là hệ quả từ sự thiếu đồng bộ trong bài toán quy hoạch không gian kinh doanh đô thị và xác lập địa vị pháp lý cho khu vực kinh tế phi chính thức. Trong nhiều năm qua, tư duy quản lý tại nhiều đô thị lớn như Hà Nội thường sa vào xu hướng "không quản được thì dẹp và cấm", điển hình là các chiến dịch xóa bỏ triệt để chợ tạm, chợ cóc để cưỡng ép tiểu thương di dời vào các trung tâm thương mại hoặc chợ dân sinh tập trung.

Thực tiễn phơi bày một nghịch lý nhân văn sâu sắc: Phần lớn tiểu thương tại các chợ tạm, sạp hàng lề đường là lao động yếu thế, người nghèo đô thị buôn bán nhỏ lẻ để kiếm sống qua ngày. Phản ánh trực tiếp từ thực tế cư dân đô thị cho thấy, chi phí thuê sạp tại các chợ mới tập trung được quy hoạch lại quá đắt đỏ so với biên lợi nhuận mỏng của họ; nhiều chợ mới lại được xây dựng ở những vị trí xa khu dân cư, hạ tầng kém chất lượng khiến người tiêu dùng ngại lui tới. Khi bị tước đoạt không gian buôn bán truyền thống nhưng lại bị đẩy vào các sạp chợ chi phí cao, nguồn sinh kế của hàng triệu gia đình nghèo lập tức bị đứt gãy.

Tại Việt Nam, như các phân tích chuyên sâu từ tổ chức nghiên cứu kinh tế Economica Việt Nam đã chỉ ra, căn nguyên của mọi điểm nghẽn bắt nguồn từ việc khung pháp lý hiện hành vẫn chưa định danh được một "địa vị pháp lý chuẩn mực" cho hộ kinh doanh trong hệ thống pháp luật kinh tế. Với quy mô khổng lồ gồm 5,2 triệu hộ, thu hút hơn 8 triệu lao động và quy mô bình quân 1,5 lao động/hộ, hộ kinh doanh thực chất là một trụ cột bảo đảm an sinh xã hội. Tuy nhiên, họ lại tồn tại dưới một dạng thể nhân lai tạp: không phải là doanh nghiệp chính thức để hưởng các quyền lợi ưu đãi tín dụng, đất đai; cũng không đơn thuần là một cá nhân lao động tự do.

5. Khung khuyến nghị chính sách cải cách đồng bộ và giải pháp chuyển tiếp cho hộ kinh doanh

5.1. Chuyển đổi phương pháp tính thuế linh hoạt theo lợi nhuận thực tế

Để cuộc đại phẫu thuế hộ kinh doanh không biến thành một gánh nặng hành chính vắt kiệt sức dân, điểm đột phá thể chế cấp thiết nhất là phải triệt tiêu tư duy đánh thuế "cào bằng" dựa trên doanh thu gộp. Cơ quan quản lý nhà nước hiện đang gấp rút nghiên cứu, hoàn thiện định hướng chính sách trong dự thảo Luật Quản lý thuế (sửa đổi), dự kiến trình Quốc hội tại Kỳ họp tháng 10 năm 2026. Trong đó, một giải pháp mang tính bước ngoặt là bổ sung phương pháp tính thuế linh hoạt dựa trên thu nhập thực tế:

hoặc áp dụng tỷ lệ % tính thuế trên doanh thu phù hợp đối với các nhóm hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 đến 3 tỷ đồng và từ 3 đến 10 tỷ đồng.

Việc bãi bỏ triệt để phương thức ấn định thuế cứng nhắc và cho phép trừ các chi phí hợp lý, hợp lệ – như chi phí giá vốn hàng hóa đầu vào, tiền thuê mặt bằng, chi phí nhân công, điện nước và phân bổ tài sản – chính là việc hoàn trả chính sách về đúng bản chất kinh tế học của thuế thu nhập. Điều này giải tỏa gánh nặng tuân thủ bất hợp lý cho hàng triệu hộ kinh doanh thuộc ngành bán lẻ và thương mại, giúp họ không còn rơi vào nghịch lý bị trích nộp thuế ngay trên chính vốn lưu động vận hành.

5.2. Thiết lập giai đoạn chuyển tiếp hành chính và hỗ trợ hạ tầng số

Bên cạnh việc cải cách phương pháp tính thuế, sự thành bại của lộ trình hiện đại hóa khu vực kinh tế hộ phụ thuộc vào cách thức Nhà nước đồng hành cùng người dân trong giai đoạn quá độ. Khảo sát thực tế tại hàng nghìn hộ kinh doanh tạp hóa, bán lẻ và dịch vụ cho thấy mong muốn lớn nhất của họ không phải là trốn tránh nghĩa vụ tài khóa, mà là sự đơn giản hóa tối đa các thủ tục hành chính. Họ cần cơ quan quản lý công khai danh sách các nhà cung cấp đầu vào đạt chuẩn hóa đơn, đồng thời cung cấp hoặc hỗ trợ truy cập các giải pháp công nghệ đơn giản với chi phí ưu đãi hoặc miễn phí – như phần mềm hóa đơn điện tử iHOADON hay các nền tảng hỗ trợ nguồn vốn như MISA Lending.

Nhà nước cần thiết lập một "khoảng đệm chuyển tiếp" hành chính rõ ràng áp dụng ngay từ năm tính thuế 2026. Thay vì sử dụng công cụ thanh tra, kiểm tra và đe dọa truy thu thuế để cưỡng ép tuân thủ, cơ quan thuế cần chuyển dịch mạnh mẽ sang vai trò kiến tạo và hỗ trợ. Sự chuyển hướng từ tư duy "quy chụp xử phạt" sang "hướng dẫn tuân thủ" sẽ gỡ bỏ tâm lý lo sợ pháp lý, giúp hơn 5 triệu hộ kinh doanh an tâm vận hành kinh doanh chân chính.

Bài học triết học về phát triển bền vững khẳng định rằng: khoan sức dân không chỉ là sự miễn giảm tài khóa tình thế ngắn hạn, mà là sự thiết lập một thể chế kiến tạo minh bạch, nơi phẩm giá lao động được bảo vệ và gánh nặng tuân thủ hành chính được đè nén xuống mức tối thiểu.