Cú Chạm Vào Trần Kính: Ảo Tưởng Hào Quang Và Ngã Rẽ Của Kinh Tế Việt

Phần 1: Khởi đầu & Ngã rẽ lịch sử - Khi ánh hào quang chạm trần kính

Tiếng còi tan ca hú lên từng hồi dài, xé toang không gian tĩnh mịch của buổi hoàng hôn nơi ngoại ô thành phố. Hàng vạn công nhân trong bộ đồng phục sờn vai vội vã ùa ra cổng, hòa vào dòng xe máy khói bụi mịt mù.

Tôi đứng nép bên một quán nước chè ven đường, lặng nhìn những gương mặt còn rất trẻ nhưng đã hằn sâu nét mệt mỏi sau 10 tiếng tăng ca liên tục. Họ chính là hiện thân sống động nhất cho giai đoạn kỳ tích mà truyền thông quốc tế từng không tiếc lời ngợi ca về Việt Nam.

1.1. Dư âm kỳ tích Đổi mới và trần giới hạn vô hình

Gần 40 năm qua, hành trình Đổi mới đã dệt nên một câu chuyện thoát nghèo kỳ vĩ trên dải đất hình chữ S. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 6,51%/năm đã kéo hàng chục triệu đồng bào tôi bước qua lằn ranh túng thiếu cùng cực.

Từ một quốc gia thiếu ăn từng bữa, chúng ta ngẩng cao đầu bước vào nhóm các nền kinh tế có thu nhập trung bình. Những khu công nghiệp mọc lên san sát, những chuyến tàu container tấp nập vào ra các cảng biển đã trở thành niềm kiêu hãnh của cả một thế hệ.

Nhưng bạn có bao giờ tự hỏi: Liệu chiếc áo cũ ấy có còn vừa vặn khi tầm vóc chúng ta đã lớn nhanh như thổi? Khi đặt mình cạnh những người bạn láng giềng ở Đông Á, chúng ta mới giật mình nhận ra khoảng cách vẫn còn mênh mông như biển cả.

Hàn Quốc từng bứt phá thần tốc với tốc độ tăng trưởng 9,58%/năm trong thời kỳ hoàng kim, còn Trung Quốc duy trì mức tăng 10,02%/năm suốt nhiều thập kỷ. Những con số ấy nhắc nhở chúng ta rằng sự nỗ lực của mình dẫu đáng trân trọng nhưng vẫn chưa đủ để tạo nên một kỳ tích hóa rồng thực thụ.

Những công xưởng dệt may bạt ngàn, những dây chuyền đóng giày da từng là bệ phóng cứu rỗi nền kinh tế thuở ban đầu. Thế nhưng, lợi thế lao động giá rẻ vốn là chỗ dựa vững chắc ngày nào nay đang cạn kiệt nhanh chóng từng ngày.

Chi phí nhân công tăng lên, đời sống đắt đỏ hơn, và dòng vốn ngoại bắt đầu rục rịch tìm kiếm những vùng đất mới có chi phí rẻ hơn. Chúng ta đang bước vào giai đoạn 2026-2030 với khát vọng tăng trưởng hai con số, nhưng thực tế nghiệt ngã lại đặt ra một bài toán hóc búa.

Dữ liệu lịch sử thế giới kể từ năm 1990 mang lại cho chúng ta một sự thật vô cùng cay đắng. Chỉ có vỏn vẹn 34 quốc gia và vùng lãnh thổ vượt qua được cái bẫy thu nhập trung bình để trở thành nước thu nhập cao.

Đáng buồn thay, phần lớn trong số họ làm được điều đó là nhờ tấm vé gia nhập Liên minh châu Âu hoặc nắm giữ nguồn tài nguyên dầu mỏ trời ban. Suốt nửa thế kỷ qua, mức thu nhập bình quân đầu người của phần lớn các quốc gia thu nhập trung bình vẫn chỉ loay hoay dưới 10% so với Mỹ.

Một chiếc trần kính vô hình đang đè nặng lên nền kinh tế của chúng ta. Thời kỳ dân số vàng đang trôi qua kẽ tay rất vội, để lại nỗi âu lo khôn nguôi về một viễn cảnh chưa kịp giàu đã già.

“Động lực từng đưa chúng ta đến được ngày hôm nay chắc chắn không đủ để đưa chúng ta bước tiếp đến ngày mai.”

Nếu không dũng cảm thay đổi tư duy, chúng ta sẽ mắc kẹt vĩnh viễn trong chiếc bẫy thu nhập trung bình mà bao quốc gia từng ngậm ngùi bỏ cuộc.

1.2. Nghịch lý hai nền kinh tế song song: Đốm lửa FDI và nỗi đau giá trị gia tăng

Bạn hãy mở những tờ báo kinh tế mỗi dịp cuối năm mà xem, ở đó ngập tràn những con số xuất khẩu kỷ lục đáng ngưỡng mộ. Dòng vốn FDI ồ ạt đổ về đã biến Việt Nam thành một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Những chiếc điện thoại thông minh lấp lánh ánh sáng hay linh kiện bán dẫn tinh vi liên tục xuất xưởng từ Bắc Ninh, Thái Nguyên hay Hải Phòng. Thế nhưng, đằng sau lớp vỏ bọc hào nhoáng ấy là một vết thương ngấm ngầm mà chúng ta thường ngần ngại chạm tới.

Khu vực FDI hiện đang đóng góp tới 73% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Nền kinh tế của chúng ta dường như đang bị phân tách thành hai ốc đảo hoàn toàn biệt lập, chẳng mấy khi tìm thấy tiếng nói chung.

Một bên là thế giới FDI hiện đại, khép kín và tự cung tự cấp từ chuỗi nhà cung ứng ngoại quốc mang theo. Bên còn lại là cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam nhỏ bé, côi cút đứng nép mình ngoài cánh cổng sắt của các đại công xưởng.

Con số thống kê không biết nói dối, và nó phơi bày một hiện thực đáng báo động. Tỷ lệ doanh nghiệp nội địa tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu đã tụt dốc thê thảm, từ mức 35% của năm 2009 xuống chỉ còn vỏn vẹn 18% vào năm 2023.

Một chiếc điện thoại thông minh trị giá hàng nghìn USD gắn mác xuất xưởng từ Việt Nam được cả thế giới đón nhận. Thế nhưng, giá trị thực tế đọng lại cho đất nước này chỉ là một vài USD tiền gia công hộp giấy và công vặn ốc vít của người thợ.

Chúng ta tự hào xuất khẩu hàng tỷ USD thiết bị công nghệ cao, nhưng phần lớn linh kiện bên trong đều phải nhập khẩu. Doanh nghiệp Việt Nam đang chịu cảnh lép vế, cô lập và dường như bất lực trong việc hấp thụ công nghệ tiên tiến ngay trên chính sân nhà.

Chẳng lẽ giấc mơ thịnh vượng của một dân tộc lại dừng lại ở việc mải miết dọn tổ đón đại bàng, để rồi chỉ nhận về những mảnh vụn rơi rớt? Cảm giác nghẹn ngào ấy cứ bám riết lấy tôi mỗi khi nhìn vào tỷ trọng giá trị gia tăng ít ỏi mà chúng ta chắt chiu giữ lại.

Một nền kinh tế không thể tự chủ nếu động cơ tăng trưởng cốt lõi hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định rút vốn của các tập đoàn đa quốc gia. Những kỷ lục xuất khẩu rực rỡ sẽ chỉ là ảo ảnh nếu sức mạnh nội sinh của chúng ta không được bồi đắp từng ngày.

“Thành công thực sự của một quốc gia không nằm ở việc người khác kiếm được bao nhiêu tiền trên mảnh đất của bạn, mà phải đo bằng bản lĩnh làm chủ và sức sống bền bỉ của chính doanh nghiệp nội địa.”

Phần 2: Nút thắt nghẹt thở - Bài toán hạch toán và cái bẫy vốn cơ học

2.1. Lời cảnh báo từ hệ số ICOR và căn bệnh thâm dụng vốn

Tôi từng có dịp đi ngang qua những đại công trình nghìn tỷ nằm phơi mình trơ trọi giữa nắng mưa suốt nhiều năm trời. Những khối bê tông gỉ sét, nằm im lìm bên cỏ dại không chỉ là một sự lãng phí nhức nhối mắt thấy tai nghe, mà còn là nốt trầm buồn phản chiếu một cỗ máy kinh tế đang dần hụt hơi.

Suốt nhiều năm qua, chúng ta dường như mang một niềm tin hết sức ngây thơ rằng: cứ dồn thật nhiều tiền của vào đầu tư thì nền kinh tế ắt sẽ lớn mạnh. Thế nhưng, những con số thống kê lạnh lùng của thực tế lại đang gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh sâu sắc hơn bao giờ hết.

Thước đo bóc trần rõ nét nhất căn bệnh này chính là hệ số hiệu quả sử dụng vốn, hay còn gọi là hệ số ICOR. Hiểu một cách mộc mạc nhất, ICOR cho chúng ta biết nền kinh tế phải tiêu tốn bao nhiêu đồng vốn đầu tư để chắt chiu thêm được một đồng tăng trưởng GDP.

Đối với một nền kinh tế khỏe mạnh, con số này càng thấp thì giá trị sinh lời của mỗi đồng vốn bỏ ra lại càng cao. Ngược lại, khi hệ số này phình to bất thường, điều đó đồng nghĩa với việc chúng ta đang phải trả một cái giá quá đắt đỏ cho từng bước tiến tăng trưởng.

Số liệu thống kê giai đoạn 2016-2021 cho thấy hệ số ICOR toàn nền kinh tế của chúng ta đã neo ở mức đáng báo động là 9,1 lần. Nhức nhối hơn cả, chỉ số này tại khu vực doanh nghiệp nhà nước thậm chí còn vọt lên ngưỡng kỷ lục 17,8 lần.

Bạn hãy thử đặt con số ấy cạnh những bài học thành công rực rỡ nhất của khu vực Đông Á để thấy rõ khoảng cách khắc nghiệt. Trong những thập kỷ bứt phá thần tốc để hóa rồng, hệ số ICOR của Nhật Bản hay Hàn Quốc chỉ dao động quanh mức 3,2 lần.

Điều đó đồng nghĩa với việc để tạo ra cùng một lượng của cải mới cho xã hội, chúng ta đang phải đổ lượng vốn nhiều gấp bốn đến năm lần so với họ thuở trước. Đồng vốn của chúng ta dường như đang bị vắt kiệt sức lực trong sự chậm chạp, tạo ra ngày càng ít giá trị gia tăng thực chất.

Một nghịch lý cay đắng đang hiển hiện ngay trước mắt mỗi người dân. Đó là sự tương phản giữa những dự án hạ tầng chậm tiến độ triền miên, đội vốn hàng nghìn tỷ đồng với sự khát vốn cháy bỏng của cộng đồng doanh nghiệp sáng tạo.

Những dòng tiền khổng lồ được bơm vào nền kinh tế nhưng lại lập tức bị chặn đứng trước những rào cản thủ tục và cơ chế phân bổ méo mó. Năng suất vốn liên tục suy giảm, biến những kỳ vọng bứt phá thành những chiếc túi thủng tiêu hao nguồn lực quốc gia.

Nếu tiếp tục ảo tưởng rằng việc đổ thêm tiền sẽ tự động mua được sự thịnh vượng, chúng ta sẽ phải đối mặt với những rủi ro vĩ mô khôn lường. Cái bẫy nợ công phình to, áp lực lạm phát và nguy cơ bong bóng tài sản sẽ chực chờ bóp nghẹt tương lai của cả thế hệ mai sau.

“Tăng trưởng không thể đo bằng số lượng đồng vốn bỏ ra, mà phải được quyết định bằng tốc độ và chất lượng chuyển hóa đồng vốn đó thành giá trị thực tế.”

2.2. Phép thử đảo Solow: Khi mục tiêu tăng trưởng hai con số thách thức giới hạn toán học

Bước vào giai đoạn 2026-2030, khát vọng tăng trưởng GDP hai con số, từ 10% mỗi năm trở lên, đã chính thức được đặt lên bàn nghị sự quốc gia. Đó là một ý chí quật cường, một ước mơ hoàn toàn chính đáng của một dân tộc khát khao vươn mình ra biển lớn.

Thế nhưng, giữa khát vọng cháy bỏng và hiện thực khách quan luôn tồn tại một lằn ranh nghiêm ngặt mang tên: quy luật toán học vĩ mô. Để kiểm chứng xem mục tiêu 10% có khả thi hay không nếu tiếp tục dựa vào cỗ xe tăng trưởng cũ, các chuyên gia kinh tế đã tiến hành một phép thử đảo dựa trên mô hình hạch toán tăng trưởng Solow.

Phép thử này đặt ra một câu hỏi vô cùng sòng phẳng và trực diện. Nếu năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) chỉ duy trì ở mức chuẩn tốt nhất từng ghi nhận trong lịch sử (giai đoạn 2016-2019), nền kinh tế sẽ đòi hỏi bao nhiêu vốn để chạm tới mốc 10%?

Kết quả giải toán từ mô hình đã đem lại một sự bàng hoàng tột độ cho những ai còn mang tư duy ỷ lại vào đồng vốn. Để đạt mức tăng trưởng 10% chỉ bằng con đường mở rộng vốn thuần túy, tỷ lệ đầu tư toàn xã hội bắt buộc phải vọt lên mức không tưởng: 68% GDP.

Thậm chí, nếu muốn chạm tới mục tiêu tăng trưởng 11%, tỷ lệ đầu tư ấy sẽ bị đẩy lên tới 78% GDP. Bạn hãy nhớ rằng, ngay tại thời điểm đỉnh cao lịch sử vào năm 2007, tỷ lệ đầu tư toàn xã hội của Việt Nam cũng chỉ dừng lại ở mức 39,6% GDP.

Mức 68% hay 78% GDP là những giới hạn vượt qua mọi quy luật vật lý kinh tế và chưa từng có tiền lệ tại bất kỳ quốc gia Đông Á nào trong thời kỳ hoàng kim. Không một xã hội nào có thể tồn tại nếu phải dành tới 3/4 tổng sản phẩm làm ra chỉ để tái đầu tư máy móc và hạ tầng.

Bài toán hạch toán Solow đã giáng một đòn chí mạng vào ảo tưởng tăng trưởng cơ học: con đường tích lũy vốn và thâm dụng lao động giản đơn đã chính thức đụng trần toán học. Để duy trì mức đầu tư thực tế khoảng 40% GDP mà vẫn đạt được tốc độ tăng trưởng 10%, hệ số ICOR ngụ ý bắt buộc phải kéo giảm mạnh về ngưỡng 3,6 đến 4,0 lần.

Sự thức tỉnh này tuy nghiệt ngã nhưng lại là liều thuốc giải đắng ngắt cần thiết cho bước chuyển mình của dân tộc. Nếu cố chấp đi tiếp trên lối mòn thâm dụng đầu vào, chúng ta không chỉ chuốc lấy thất bại mà còn tự đẩy nền kinh tế vào bờ vực kiệt quệ.

Mục tiêu hai con số không thể nào đạt được bằng việc “làm nhiều hơn theo cách cũ”, mà đòi hỏi một cuộc cách mạng sâu rộng trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Cánh cửa tiến vào kỷ nguyên vươn mình chỉ thực sự mở ra khi chúng ta dũng cảm dỡ bỏ cỗ máy cũ kỹ để đánh thức những động cơ năng suất đích thực.

“Tăng trưởng hai con số không thể đạt được bằng cách làm nhiều hơn theo lối mòn cũ, mà bắt buộc phải bắt đầu từ một cuộc cách mạng về hiệu quả và chất lượng nguồn lực.”

Phần 3: Cao trào và Cuộc thức tỉnh - Đánh thức “động cơ” TFP

3.1. Cuộc chuyển trục lịch sử: Từ tích lũy cơ học sang đột phá năng suất tổng hợp

Khi cánh cửa tăng trưởng bằng cách đổ dồn thêm vốn đã chính thức chạm trần toán học, một câu hỏi lớn ập đến bóp nghẹt tâm can tôi. Nếu không thể tiếp tục vay mượn thêm tiền của hay vắt kiệt thêm sức lao động giản đơn, điều gì sẽ nâng bổng nền kinh tế này vượt thoát chiếc bẫy thu nhập trung bình?

Câu trả lời chắc chắn không nằm ở việc cặm cụi xây thêm thật nhiều nhà xưởng gạch đá, mà bắt đầu từ một khái niệm từng bị xem là quá hàn lâm: Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Trong các cuốn giáo trình kinh tế kinh điển, người ta thường gọi TFP là phần dư Solow, một đại lượng trừu tượng đại diện cho toàn bộ phần giá trị tăng thêm không đến từ vốn hay số lượng lao động cơ học.

Thế nhưng khi bước ra ngoài đời sống, TFP lại mang một gương mặt vô cùng sống động và rất đỗi thân quen. Đó chính là sự tinh gọn trong quy trình quản trị, là mức độ làm chủ công nghệ số, là tay nghề tinh xảo của người thợ và sự bén nhạy của những bộ óc kinh doanh.

Bạn hãy thử nhìn vào những con số thực tế về năng suất lao động để cảm nhận hết nỗi nhọc nhằn của người Việt trên chặng đường đã qua. Năm 1990, mỗi giờ làm việc của một người lao động trên đất nước ta chỉ tạo ra vỏn vẹn 1,27 USD giá trị theo sức mua tương đương.

Đến năm 2019, con số ấy đã nhích lên mức 6,73 USD trên mỗi giờ, đánh dấu một bước tiến gấp hơn 5 lần sau gần 3 thập kỷ miệt mài tích lũy. Dù vậy, khi đặt cạnh các đối thủ cạnh tranh trong khu vực hay tốc độ bứt phá vũ bão của Trung Quốc, giá trị tạo ra trên mỗi giờ lao động của chúng ta vẫn còn một khoảng cách quá đỗi mênh mông.

Một người thợ may dù có tăng ca thâu đêm suốt sáng cũng chỉ có thể hoàn thành một số lượng sản phẩm nhất định trong một ngày. Sức lực cơ bắp luôn có một giới hạn sinh học không thể vượt qua, nhưng sức mạnh của tri thức và công nghệ thì không hề có trần ngăn cách.

Kỳ tích của Đài Loan hay Hàn Quốc thuở trước khi duy trì mức tăng trưởng 8% đến 11% mỗi năm đã chứng minh quy luật ấy một cách rực rỡ. Họ không thể hóa rồng nếu chỉ mải miết dựa vào mồ hôi trên dây chuyền gia công, mà vươn mình nhờ một cuộc chuyển dịch thần tốc sang mô hình tăng trưởng do năng suất dẫn dắt.

Tại Việt Nam, những đốm lửa chuyển mình đầu tiên cũng đã bắt đầu bùng lên đầy hứa hẹn. Giai đoạn 2021-2025, tỷ trọng đóng góp của TFP vào tăng trưởng kinh tế ước đạt 46,8%, lần đầu tiên trong lịch sử vượt qua mức đóng góp 43,8% của yếu tố vốn đầu tư thuần túy.

Đó là một cột mốc lịch sử, báo hiệu bình minh của một giai đoạn phát triển theo chiều sâu đang dần thay thế lối mòn thâm dụng vốn cũ kỹ. Mục tiêu chiến lược đến năm 2030 đã vạch ra một lộ trình quyết liệt: đưa tỷ trọng đóng góp của TFP vượt ngưỡng 50% và tiến tới trên 55% vào tăng trưởng GDP, đồng thời thúc đẩy năng suất lao động tăng bình quân 8,5%/năm.

Khoảnh khắc bừng tỉnh lớn nhất của tôi chính là khi nhận ra rằng mỏ tài nguyên vô tận duy nhất của đất nước này không nằm sâu trong lòng đất, mà nằm trọn vẹn trong khối óc của 100 triệu người dân. Chỉ khi mỗi giờ làm việc của người Việt tạo ra giá trị cao hơn gấp nhiều lần nhờ công nghệ và sáng tạo, nền kinh tế mới thực sự cất cánh vững vàng trên đôi cánh tự chủ.

“Năng suất nhân tố tổng hợp không phải là một công thức toán học vô hồn, mà là thước đo cho sự trưởng thành về trí tuệ và phẩm giá lao động của cả một dân tộc.”

3.2. Cú nhảy vọt công nghệ: Thoát kiếp gia công để bước vào chuỗi giá trị bán dẫn

Nếu xem TFP là trái tim của cỗ máy kinh tế mới, thì ngành công nghiệp bán dẫn chính là chiến trường khốc liệt nhất để thử lửa bản lĩnh của chúng ta. Trong kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo và kinh tế số, những con chip silicon siêu nhỏ đã trở thành mạch máu chiến lược quyết định vị thế sinh tồn của mọi quốc gia trên bàn cờ quốc tế.

Bạn có thể cảm thấy vô cùng phấn khởi khi nhìn vào các bảng xếp hạng xuất khẩu vi mạch của Việt Nam trong những năm gần đây. Kim ngạch xuất khẩu thiết bị bán dẫn đã tăng vọt từ mức xấp xỉ 3 tỷ USD năm 2019 lên tới 8,1 tỷ USD vào năm 2023, đạt tốc độ tăng trưởng kép ngoạn mục 28% mỗi năm.

Tốc độ phi mã ấy đã nhanh chóng đưa Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu bán dẫn lớn thứ 4 tại khu vực Đông Á. Thế nhưng, khi gạt đi lớp vỏ rực rỡ của những dòng tít trên mặt báo, một sự thật trần trụi lại khiến chúng ta phải lặng người suy ngẫm.

Phần lớn kim ngạch xuất khẩu hàng tỷ USD đó vẫn chỉ tập trung ở công đoạn đóng gói và kiểm thử (ATP) do các tập đoàn FDI chi phối. Chúng ta dường như vẫn đang lặp lại vết xe đổ khi đứng ở phần đáy trũng nhất của đường cong nụ cười, nơi công việc gia công chiếm ưu thế và phần giá trị thực chất giữ lại cho đất nước chẳng được là bao.

Nguy cơ mắc kẹt ấy càng trở nên cấp bách hơn bao giờ hết trước sự bùng nổ nghẹt thở của trí tuệ nhân tạo. Đội ngũ kỹ sư vi mạch của chúng ta lâu nay chủ yếu nhận gia công các công đoạn thiết kế mặt sau (back-end design), tức khâu bố trí vi mạch vật lý vốn dựa nhiều vào sự tỉ mỉ và tính chất lặp lại.

Giờ đây, các công cụ AI tự động hóa đang tiến những bước dài để thay thế phần việc này với tốc độ nhanh hơn và chi phí rẻ hơn nhiều lần so với con người. Nếu không dũng cảm nâng cấp trình độ để bước lên nấc thang thiết kế mặt trước (front-end design) và tự tay sáng tạo tài sản trí tuệ (IP), thế hệ kỹ sư công nghệ của chúng ta sẽ rất dễ bị làn sóng AI cuốn phăng ra rìa cuộc chơi.

Đứng trước lằn ranh sinh tử ấy, Quyết định số 1018/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã mở ra một hải trình đầy dũng cảm cho ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam. Bản kế hoạch hành động đặt ra mục tiêu đến năm 2030 phải đào tạo thành công 50.000 kỹ sư bán dẫn chất lượng cao, hình thành hơn 100 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và xây dựng 10 nhà máy đóng gói tiên tiến.

Đặc biệt, mục tiêu đến năm 2027 đòi hỏi Việt Nam phải tự chủ thiết kế, sản xuất và kiểm thử thành công những con chip thiết yếu đầu tiên mang dấu ấn nội địa. Khát vọng ấy không chỉ nằm trên những trang văn bản nghị sự, mà đã bắt đầu biến thành hành động thực tế của các tập đoàn tiên phong trong nước.

Viettel đã thể hiện quyết tâm xây dựng xưởng đúc chip bán dẫn nội địa đầu tiên, trong khi FPT Semiconductor từng bước mở rộng năng lực thiết kế dòng chip nguồn và đưa sản phẩm thương mại ra thị trường thế giới. Họ hiểu rằng bước vào cuộc chơi bán dẫn là chấp nhận dấn thân vào một hành trình đầu tư dài hơi, tiêu tốn hàng tỷ USD và đối mặt với vô vàn rủi ro kỹ thuật.

Thế nhưng, nếu không dám bước ra khỏi vùng an toàn để làm chủ công nghệ, chúng ta sẽ mãi chỉ là những người làm thuê đứng bên lề sự thịnh vượng trên chính quê hương mình. Cửa sổ thời cơ của chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu chỉ mở ra một lần duy nhất trong cả một thế hệ, và thời khắc để chúng ta giành lấy quyền tự quyết chính là ngay lúc này.

“Muốn thoát phận làm thuê trên chính quê hương mình, doanh nghiệp Việt buộc phải dũng cảm dấn thân vào những mắt xích công nghệ lõi và kiên quyết nắm giữ tài sản trí tuệ.”

Phần 4: Chuyển hóa & Bệ phóng thể chế - Giải phóng sức mạnh nội sinh

4.1. Tái cơ cấu đầu tư công: Đổi dòng vốn từ bê tông sang chất xám và hạ tầng tương lai

Có những buổi chiều chạy xe dọc theo các trục đường vành đai đang thi công ngổn ngang, tôi bắt gặp những khối bê tông khổng lồ nằm phơi mình trơ trọi giữa nắng gió. Hàng ngàn tỷ đồng vốn ngân sách đang nằm bất động trong sắt thép và sỏi đá, trong khi ngay gần đó, những ngôi trường công lập và phòng thí nghiệm vẫn đang mòn mỏi chờ từng đồng kinh phí nâng cấp.

Sự tương phản nhức nhối ấy buộc chúng ta phải thẳng thắn đối diện với một sự thật: bê tông cốt thép có thể mở ra những con đường vật lý, nhưng chỉ có chất xám và tri thức mới nâng tầm vị thế của một dân tộc. Đã đến lúc chúng ta phải dũng cảm định nghĩa lại cách thức sử dụng đồng tiền thuế của nhân dân trên bàn cờ phát triển.

Cải cách đầu tư công chính là một trong 2 trụ cột cốt lõi để phá vỡ thế bế tắc về hiệu quả dòng vốn, kéo hệ số ICOR toàn nền kinh tế từ mức 6,4 hiện nay lùi sâu về ngưỡng tối ưu 4,5 đến 4,8. Một căn bệnh trầm kha kéo dài suốt nhiều thập kỷ qua là thói quen rải ngân sách dàn trải, chia đều theo địa giới hành chính và bị chi phối bởi cơ chế “xin-cho” nặng tính cục bộ.

Hiện nay, tỷ trọng đầu tư công dành cho hạ tầng giao thông và năng lượng truyền thống đang chiếm tới 80% tổng vốn đầu tư công. Cơ cấu quá lệch này khiến cỗ máy kinh tế giống như một lực sĩ mải mê bồi đắp cơ bắp bên ngoài mà bỏ quên hoàn toàn việc nuôi dưỡng hệ thần kinh và khối óc bên trong.

Một kiến nghị mang tính cách mạng đã được đặt ra: kiên quyết giảm tỷ trọng chi cho giao thông và năng lượng truyền thống xuống ngưỡng 50% đến 55%. Khoảng không gian tài khóa khổng lồ vừa được giải phóng sẽ lập tức chuyển hướng sang các lĩnh vực tạo ra năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) đích thực.

Trọng tâm mới đòi hỏi chúng ta phải nâng mức chi tiêu cho giáo dục và đào tạo lên mức 20% tổng vốn đầu tư công, tiệm cận các chuẩn mực tiên tiến nhất của thế giới. Song song với đó, ngân sách cần dành 10% đến 12% cho y tế để chăm sóc nền tảng thể chất giống nòi, và dành 3% đến 5% trực tiếp cho khoa học - công nghệ cùng tiến trình chuyển đổi xanh.

Bạn hãy thử hình dung một bức tranh hoàn toàn khác, nơi mỗi đồng tiền công không còn chôn chặt dưới nền đất mà nở hoa trong các trung tâm dữ liệu, phòng lab vi mạch và hạ tầng số hiện đại. Đó mới chính là bệ phóng hạ tầng của tương lai, mở đường cho thế hệ trẻ Việt Nam tự tin làm chủ những công nghệ lõi đỉnh cao.

Để hiện thực hóa bước ngoặt ấy, một bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án khoa học theo chuẩn mực quốc tế kết hợp hạ tầng dữ liệu số hóa cần được kích hoạt ngay lập tức. Cơ chế minh bạch này sẽ kiên quyết cắt bỏ tình trạng cát cứ địa phương, điều chuyển tức thì dòng vốn từ những dự án chậm trễ sang những công trình mang lại giá trị gia tăng cao cho xã hội.

Khi tư duy cục bộ và lợi ích nhóm bị triệt tiêu, dòng vốn công sẽ thực sự trở thành nguồn vốn mồi đắt giá, kích thích hàng chục đồng vốn tư nhân cùng hòa nhịp đầu tư. Đó là khoảnh khắc chúng ta biến đồng vốn vô hồn thành nguồn sinh khí dồi dào, thắp sáng tương lai của cả một nền kinh tế tự chủ.

“Đầu tư vào con người và tri thức là khoản đầu tư công có hệ số sinh lời xã hội cao nhất, là bệ đỡ vững chắc nhất cho sự phát triển dài hạn.”

4.2. Khơi thông sức sống kinh tế tư nhân: Từ PCI 2.0 đến cuộc cách mạng thể chế kiến tạo

Tôi từng ngồi cà phê với một người bạn sáng lập doanh nghiệp công nghệ, nhìn bạn thở dài bên tập hồ sơ xin cấp phép dày cộp chất đống trên bàn. Ánh mắt trĩu nặng của bạn sau những đêm mất ngủ do bị ngân hàng từ chối cho vay vốn chỉ vì thiếu tài sản thế chấp là nỗi đau chung của hàng vạn doanh nhân Việt.

Họ có thừa khát vọng, có ý tưởng sáng tạo và nắm trong tay những hợp đồng tiềm năng, nhưng lại hoàn toàn kiệt sức trước mê hồn trận của những rào cản hành chính. Nếu không giải phóng những nguồn năng lượng nội sinh ấy khỏi sợi dây trói buộc vô hình, mọi giấc mơ bứt phá kinh tế sẽ chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu suông.

Nghị quyết số 68-NQ/TW ra đời như một làn gió đổi mới mang tính lịch sử, khi lần đầu tiên khẳng định kinh tế tư nhân chính là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế đất nước. Nghị quyết xác lập một lộ trình đầy tham vọng đến năm 2030: kinh tế tư nhân phải duy trì tốc độ tăng trưởng 10% đến 12% mỗi năm, đóng góp tới 55% đến 58% GDP và gánh vác 84% đến 85% việc làm toàn xã hội.

Thế nhưng, con đường đi từ trang giấy nghị quyết đến thực tế thương trường lại là một cuộc chiến khốc liệt với sức ì thể chế. Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam cùng bộ chỉ số PCI 2.0 và Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân (BPI) năm 2025 đã phơi bày một hiện thực trần trụi đến bàng hoàng.

Hệ thống kinh doanh hiện tại vẫn đang bị bủa vây bởi 1.584 thủ tục tiền kiểm nặng nề, bào mòn thời gian và dập tắt nhuệ khí của những người khởi nghiệp. Khảo sát diện rộng cho thấy có tới 60,2% doanh nghiệp chật vật tìm kiếm thị trường đầu ra, và 75,5% đơn vị không thể chạm tay vào nguồn vốn tín dụng ngân hàng nếu thiếu đất đai hay bất động sản làm vật bảo đảm.

Nghiệt ngã hơn cả, chỉ có vỏn vẹn 8,8% doanh nghiệp đủ lực để đổi mới sản phẩm, và chỉ 6,8% đạt được chứng nhận chất lượng theo chuẩn mực quốc tế. Hệ quả nhức nhối là tốc độ tăng trưởng vốn đầu tư của khu vực ngoài nhà nước từng rơi xuống đáy chỉ còn 4,0% trong giai đoạn 2021-2025, tụt dốc thảm hại so với mức tăng 11,4% của giai đoạn 5 năm trước đó.

Bạn có thấu hiểu được nỗi nhọc nhằn của hơn 1 triệu doanh nghiệp và hơn 6 triệu hộ kinh doanh đang oằn vai gánh vác trách nhiệm bảo đảm chén cơm manh áo cho 26 triệu lao động? Họ chính là những chiến sĩ thời bình, đang âm thầm tạo ra của cải mỗi ngày nhưng lại phải chịu đựng mức độ tổn thương lớn nhất trước những biến động thị trường.

Đứng trước bước ngoặt lịch sử, cuộc đại phẫu hành chính sáp nhập từ 63 xuống 34 tỉnh thành cùng mô hình chính quyền 2 cấp đang được triển khai quyết liệt để xóa bỏ tình trạng phân mảnh quản trị. Sự chuyển mình cốt lõi này kéo bàn nghị sự của các nhà hoạch định chính sách lại gần hơn bao giờ hết với hơi thở nóng hổi của đời sống kinh doanh cơ sở.

Thể chế tiến bộ không đơn thuần là việc cắt giảm vài tờ giấy phép con, mà là sự thay đổi triệt để từ tư duy quản lý cấm đoán sang tư duy đồng hành kiến tạo. Khi chính quyền tạo dựng được một môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn và có thể dự đoán được, người doanh nhân mới thực sự yên tâm dốc trọn vốn liếng và tâm huyết cho những dự án dài hơi.

“Thể chế tốt không chỉ là giảm bớt giấy phép con, mà là tạo dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn, có thể dự đoán được, để doanh nhân dám dấn thân đầu tư dài hạn.”

Phần 5: Bình minh kỷ nguyên mới - Lời hiệu triệu tương lai

5.1. Chân dung Việt Nam 2045: Quốc gia công nghệ tự cường và thịnh vượng

Tôi từng đứng trên tầng cao nhất của một tòa tháp nhìn xuống sông Sài Gòn vào một đêm lộng gió. Ánh đèn rực rỡ từ những cây cầu dây văng hiện đại cùng những chuyến tàu hàng rẽ sóng ra biển lớn khơi gợi trong tôi một câu hỏi sâu xa: 20 năm nữa, gương mặt của đất nước này sẽ ra sao khi chạm mốc tròn 100 năm lập quốc?

Năm 2045 không chỉ là một mốc thời gian trừu tượng trên các trang văn kiện chiến lược. Đó là đích đến thiêng liêng của một hành trình vươn mình, nơi giấc mơ đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao chính thức trở thành hiện thực.

Một nền kinh tế thịnh vượng bền vững sẽ không thể nào tiếp tục tự ru ngủ bằng việc đào tài nguyên bán thô hay đổi sức lao động giá rẻ lấy những đồng tiền công còm cõi. Khi ấy, cỗ máy tăng trưởng của chúng ta sẽ vận hành trơn tru trên một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tràn đầy sức sống, nơi kinh tế số và chuyển đổi xanh trở thành hơi thở tự nhiên của mọi ngành nghề.

Bạn hãy thử nhắm mắt lại và mường tượng về một bức tranh rất đỗi kiêu hãnh của tương lai. Ở đó, những tập đoàn công nghiệp đầu đàn của người Việt – những National Champions đích thực – không còn bó hẹp trong sân nhà mà đã vươn mình ra biển lớn, tự tin cạnh tranh sòng phẳng cùng các đế chế công nghệ toàn cầu.

Những cánh chim đầu đàn ấy không hề đơn độc trên thương trường khốc liệt. Họ đang dìu dắt, kết nối hàng ngàn doanh nghiệp vệ tinh nội địa, tạo nên một chuỗi cung ứng công nghiệp hỗ trợ vững như bàn thạch ngay trên dải đất quê hương.

Thay cho những đại công trường bê tông chôn chặt vốn liếng ngày nào là một hệ thống hạ tầng số hóa thông minh vượt bậc. Các tuyến đường sắt tốc độ cao và cảng biển xanh kết nối liền mạch với mạng lưới trung tâm dữ liệu quy mô lớn, tạo thành những huyết mạch luân chuyển tri thức và hàng hóa đi khắp năm châu.

Đặc biệt, bên trong những phòng lab vi mạch tối tân tại Hà Nội, Đà Nẵng hay Thành phố Hồ Chí Minh, những kỹ sư người Việt trẻ tuổi đang miệt mài làm chủ từng dòng mã và từng bản vẽ thiết kế bán dẫn phức tạp nhất. Dòng chữ “Make in Vietnam” khi ấy không còn là một khẩu hiệu cổ động, mà là bảo chứng cho phẩm giá, trí tuệ và năng lực làm chủ công nghệ lõi của một dân tộc tự cường.

Nỗi nghẹn ngào từng đè nặng lồng ngực tôi nơi quán nước chè ven khu công nghiệp năm nào nay đã nhường chỗ cho niềm tự hào vỡ òa. Từ tro tàn đổ nát của chiến tranh, đi qua những năm tháng thiếu thốn cơ cực của thời bao cấp, dân tộc ta đã viết nên một thiên sử thi phát triển bằng mồ hôi và khối óc.

Vận mệnh của một quốc gia chưa bao giờ là một định mệnh an bài hay may mắn trời ban. Nó được định hình bằng những quyết sách dũng cảm tại các khúc quanh lịch sử và năng lực hành động quả cảm của cả một dân tộc khát khao vươn mình.

“Vận mệnh quốc gia không tự nhiên thay đổi; nó được định hình bằng sự lựa chọn sáng suốt ở những khúc quanh lịch sử và năng lực thực thi quả cảm của cả một dân tộc.”

5.2. Lời hiệu triệu hành động: Vượt bẫy thu nhập trung bình bằng ý chí và năng lực dân tộc

Khi gấp lại những trang giáo trình kinh tế và những bảng hạch toán tăng trưởng Solow khô khan, tôi nhận ra một sự thật giản dị mà sâu sắc. Mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số không đơn thuần là một chỉ tiêu kỹ thuật trên giấy, càng không phải là một phép cộng dồn vốn đầu tư cơ học.

Đó là một mệnh lệnh tái cấu trúc mang tính sống còn, bắt đầu từ sự chuyển mình của từng tế bào nhỏ nhất trong lòng xã hội. Chiếc trần kính thu nhập trung bình chỉ thực sự vỡ vụn khi mỗi người dân chúng ta chấp nhận bước ra khỏi vùng an toàn để nâng tầm năng suất của chính mình.

Tôi nhìn thấy bình minh của kỷ nguyên mới trong ánh mắt tập trung của người thợ trẻ đang miệt mài học cách vận hành cánh tay robot tự động hóa. Tôi cảm nhận được mạch đập phát triển trong từng đêm thức trắng của người kỹ sư công nghệ bên bản vẽ vi mạch tích hợp phức tạp.

Sự chuyển mình ấy đòi hỏi những doanh nhân Việt phải dũng cảm thay đổi tư duy làm giàu. Thay vì mải mê lướt sóng đầu cơ đất đai hay tìm kiếm những mối quan hệ thân hữu ngắn hạn, họ chọn dồn tâm huyết và nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển (R&D) để tạo ra những sản phẩm mang giá trị thực chất.

Và ngọn lửa đổi mới ấy sẽ bùng cháy rực rỡ nhất khi mỗi người cán bộ công quyền tự xem mình là người phục vụ tận tụy. Một bộ máy nhà nước vận hành với tinh thần đồng hành kiến tạo, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung chính là bệ đỡ vững chãi nhất cho mọi khát vọng kinh doanh chân chính.

Đừng ngồi yên một chỗ và thụ động đợi chờ vận may tự gõ cửa. Mỗi quyết định nâng cao tay nghề, mỗi sự đầu tư bài bản cho tri thức, mỗi cải tiến nhỏ nơi xưởng máy hôm nay chính là một viên gạch đắp xây nên sự tự chủ cho đất nước mai sau.

Chúng ta đang đứng trước một thời cơ lịch sử trên bàn cờ địa chính trị và công nghệ toàn cầu. Nếu bỏ lỡ thời khắc vàng này, cái giá phải trả sẽ là sự tụt hậu day dứt của nhiều thế hệ nối tiếp.

Bạn đã sẵn sàng cùng tôi dấn thân, biến khát vọng vươn mình thành hành động cụ thể ngay từ ngày hôm nay?

“Đất nước đang đứng trước vận hội nghìn năm có một; thời khắc để hành động, chuyển mình và bứt phá vươn lên chính là ngay lúc này.”