Bức tranh sinh tồn của doanh nghiệp Việt trước sóng gió kinh tế

Phần 1: Bức tranh thực trạng rút lui khỏi thị trường và áp lực duy trì vận hành của doanh nghiệp

1.1. Quy mô làn sóng rút lui khỏi thị trường và thực trạng áp lực vận hành

Trong 8 tháng đầu năm 2026, bức tranh sức khỏe của cộng đồng doanh nghiệp đã lộ rõ những nhịp đập đầy lo âu.

Thống kê thực chứng cho thấy cả nước đã có hơn 157.000 doanh nghiệp phải rút lui khỏi thị trường.

Tính trung bình, mỗi tháng trôi qua lại ghi nhận khoảng 19.700 đơn vị chính thức khép lại cánh cửa kinh doanh.

Ở chiều ngược lại, tổng số doanh nghiệp gia nhập và quay trở lại hoạt động đạt gần 206,4 nghìn đơn vị. Mặc dù bình quân mỗi tháng có 25,8 nghìn doanh nghiệp tham gia thị trường, nhưng con số này đã giảm 1,4% so với cùng kỳ.

Sự tiệm cận đáng ngại giữa số lượng gia nhập và rút lui đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về một đợt thanh lọc vô cùng khốc liệt trên toàn nền kinh tế.

Nếu quan sát ở góc độ địa phương trong năm 2025, những mảng màu xám trầm bóc tách thực tế càng hiện lên rõ nét hơn. Một tỉnh điển hình ghi nhận 191 doanh nghiệp thành lập mới với tổng vốn 644 tỷ đồng, nhưng lại có tới 262 doanh nghiệp rút lui. Cùng thời điểm đó, chỉ số tiêu thụ của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại địa phương này giảm 2,33%, đi kèm với lượng tồn kho tăng cao ở nhiều lĩnh vực trụ cột.

Dữ liệu công bố chính thức từ Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp và Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội đã phản ánh chân thực rào cản mà các đơn vị đang gánh chịu.

Bản chất của cuộc khủng hoảng này nằm ở sự suy giảm nghiêm trọng sức tiêu thụ của thị trường kết hợp với chi phí duy trì bộ máy quá cao. Khi doanh thu không thể bù đắp nổi các khoản chi phí cố định như mặt bằng, nhân sự và lãi vay, biên lợi nhuận của doanh nghiệp bị bào mòn tới mức kiệt quệ.

Những rào cản chi phí ấy như chiếc vòng kim cô thắt chặt, buộc hàng nghìn chủ doanh nghiệp phải ngậm ngùi buông tay ngưng cuộc chơi.

1.2. Xu hướng chuyển dịch từ tạm ngừng sang giải thể triệt để

Trong 8 tháng đầu năm 2026, bức tranh rút lui của doanh nghiệp đã xuất hiện một bước ngoặt tư duy rất đáng suy ngẫm.

Số doanh nghiệp lựa chọn tạm ngừng kinh doanh có thời hạn ghi nhận ở mức hơn 88.000 đơn vị, giảm 7,3% so với cùng kỳ năm trước. Đồng thời, nhóm doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể cũng giảm mạnh 40,3%, dừng ở con số gần 28.600 đơn vị.

Sự đối lập giữa các chỉ số này căn cứ trên quy định của Luật Doanh nghiệp 2020 và Nghị định 01/2021/NĐ-CP đã bóc tách một thực tế cay đắng.

Mức tăng vọt 125,5% của các vụ giải thể hoàn tất chứng minh sự thay đổi căn bản trong tư duy ứng phó rủi ro của giới chủ. Họ không còn kiên nhẫn hay đủ nguồn lực tài chính để tạm ngừng chờ đợi cơ hội phục hồi như những giai đoạn trước đây.

Việc duy trì một tư cách pháp nhân thụ động vẫn đòi hỏi doanh nghiệp gánh chịu các khoản chi phí quản lý, báo cáo và nghĩa vụ pháp lý kèm theo. Khi niềm tin vào sự phục hồi ngắn hạn bị lung lay, doanh nghiệp buộc phải chọn giải pháp khai tử triệt để để cắt lỗ nhanh chóng.

Họ chấp nhận rời bỏ thị trường một cách dứt khoát thay vì tiếp tục kéo dài trạng thái lấp lửng đầy rủi ro và hao tổn năng lượng. Đây không chỉ là một quyết định tài chính thuần túy, mà là lựa chọn sinh tồn đau đớn để bảo vệ những giá trị còn lại cho người lao động và nhà đầu tư.

Phần 2: Rào cản pháp lý và lỗ hổng hệ thống trong thủ tục tạm ngừng và đóng mã số thuế

2.1. Nghĩa vụ thông báo, rủi ro pháp lý và chế tài xử phạt khi ngưng hoạt động "chui"

Khi gánh nặng chi phí vận hành đã vượt quá sức chịu đựng, tạm ngừng hoạt động được xem là một khoảng nghỉ cần thiết để doanh nghiệp tìm kiếm cơ hội hồi sinh. Tuy nhiên, hành trình lui về cố thủ này lại không hề bình yên như nhiều chủ doanh nghiệp lầm tưởng.

Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 206 Luật Doanh nghiệp 2020, kết hợp cùng Khoản 1 Điều 41 và Khoản 1 Điều 66 Nghị định 01/2021/NĐ-CP, doanh nghiệp bắt buộc phải hoàn thành nghĩa vụ thông báo bằng văn bản đến Cơ quan Đăng ký kinh doanh.

Trái ngược với khuôn khổ pháp lý chặt chẽ đó, thực tế lại ghi nhận một khoảng trống nhận thức rất đáng quan ngại từ phía các nhà quản trị. Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ rơi vào suy nghĩ ngây thơ rằng "khi đã dừng bán hàng và không có doanh thu thì mặc nhiên không cần báo cáo". Họ im lặng đóng cửa, âm thầm rút lui mà không hề hay biết mình đang tự bước chân vào một cái bẫy pháp lý nguy hiểm.

Sự thiếu hụt thông tin này lập tức kích hoạt các chế tài xử phạt hành chính vô cùng đanh thép:

• Điều 50 Nghị định 122/2021/NĐ-CP: Phạt tiền từ 10 - 15 triệu đồng đối với hành vi tạm ngừng kinh doanh mà không thông báo hoặc thông báo không đúng thời hạn.
• Điều 60 Nghị định 168/2025/NĐ-CP: Tự ý ngưng hoạt động tròn 1 năm không gửi thông báo, mức phạt tiền sẽ nhảy vọt lên từ 40 - 70 triệu đồng.

Đối với một đơn vị đã kiệt quệ dòng tiền, việc giáng xuống một án phạt tài chính nặng nề lên tới 70 triệu đồng chẳng khác nào đòn gậy đập nát những hy vọng cuối cùng. Nó không chỉ bào mòn nguồn tài sản còn sót lại của người làm chủ, mà còn ghi dấu một lịch sử tuân thủ yếu kém cho người đại diện theo pháp luật trên hệ thống dữ liệu quốc gia.

2.2. Vướng mắc trong quản lý thuế, nghĩa vụ tài chính và các trạng thái pháp lý "treo"

Một nghịch lý lớn khác nằm ở chỗ: tạm ngừng kinh doanh không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được rũ bỏ nghĩa vụ tài chính.

Căn cứ Khoản 1 Điều 37 Luật Quản lý thuế 2019 và Luật Doanh nghiệp 2020, trong suốt thời gian tạm ngừng, doanh nghiệp vẫn phải nộp đủ số thuế, tiền bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT) và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) còn nợ. Đồng thời, họ phải tiếp tục thanh toán các khoản nợ đọng và hoàn thành hợp đồng đã ký kết với khách hàng cùng người lao động.

Gánh nặng kê khai thuế cũng tạo ra vô số rào cản hành chính vô hình nhưng vô cùng bức bối. Nếu thời gian tạm ngừng không trọn vẹn một tháng, một quý hoặc một năm dương lịch, doanh nghiệp vẫn bắt buộc phải nộp đầy đủ hồ sơ khai thuế cho các khoảng thời gian lẻ đó.

Riêng đối với lệ phí môn bài, chiếc bẫy quy trình lại càng siết chặt hơn nữa. Doanh nghiệp chỉ được miễn lệ phí môn bài nếu thông báo tạm ngừng trọn năm dương lịch, tính chính xác từ ngày 01 tháng 01 đến hết ngày 31 tháng 12. Chỉ cần đăng ký tạm ngừng lệch đi một ngày, họ vẫn bị tính nghĩa vụ nộp 100% lệ phí môn bài cho cả năm đó.

Điểm nghẽn lớn nhất xuất phát từ tư duy quản lý mang tính mặc định của cơ quan chức năng. Họ mặc nhiên xem một mã số thuế chưa làm thủ tục đóng là doanh nghiệp vẫn đang tồn tại để tiếp tục áp lịch nộp báo cáo và tính thuế môn bài. Thay vì xử lý đúng bản chất của một vi phạm thủ tục hành chính, cơ chế hiện hành lại biến nó thành một vòng lặp "treo" pháp lý vô thời hạn.

Doanh nghiệp rơi vào "Trạng thái 06" sẽ không thể tự thực hiện thủ tục giải thể, nhưng cũng không thể quay trở lại kinh doanh nếu không trải qua quy trình mở lại mã số thuế vô cùng phiền hà và tốn kém. Họ bị kẹt lại ở vùng xám của luật pháp, nơi sự đóng cửa không được công nhận, còn sự sống thì đã hoàn toàn dập tắt.

Phần 3: Xung đột thể chế giữa giải thể - phá sản và điểm nghẽn kéo dài trong rút lui thị trường

3.1. Mâu thuẫn giữa quy định thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh và thủ tục phá sản

Khi gánh nặng nợ nần vượt quá khả năng chống chịu, phá sản hay giải thể đáng lẽ phải là chiếc phao cứu sinh cuối cùng giúp doanh nghiệp đóng cửa một cách trật tự và nhân văn. Thế nhưng, thực tế phũ phàng lại cho thấy hàng ngàn doanh nghiệp đang bị mắc kẹt hoàn toàn trong một cái bẫy mâu thuẫn thể chế vô cùng éo le.

Căn cứ theo Điều 207 Luật Doanh nghiệp 2020, điều kiện tiên quyết để một doanh nghiệp được chấp nhận giải thể là bắt buộc phải bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Điều này tạo ra một vòng lặp bế tắc nghiệt ngã: doanh nghiệp tìm đến con đường giải thể vì kiệt quệ tài chính, nhưng chính việc còn nợ tiền lại tước đi của họ quyền được giải thể hợp pháp.

Khi không thể giải thể do còn nợ đọng, con đường duy nhất theo lý thuyết pháp lý là nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản theo Luật Phá sản 2014 (Luật số 51/2014/QH13).

Tuy nhiên, chính tại giao điểm này, điểm nghẽn xung đột giữa các văn bản quy phạm pháp luật lại bùng phát. Theo quy định quản lý nhà nước, khi doanh nghiệp ngừng hoạt động kéo dài hoặc vi phạm nghĩa vụ báo cáo, cơ quan đăng ký kinh doanh sẽ tiến hành thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.

Lỗ hổng kỹ thuật pháp lý lớn nhất nằm ở chỗ: Luật Phá sản 2014 lại hoàn toàn thiếu vắng cơ chế xử lý đối với trường hợp doanh nghiệp đã mất khả năng thanh toán nhưng đã bị thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh.

Khi doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép, tư cách pháp nhân bị đóng băng hoặc vô hiệu hóa trên hệ thống, dẫn đến việc Tòa án từ chối thụ lý hoặc không thể giải quyết đơn yêu cầu phá sản do không tương thích với quy định của Luật Doanh nghiệp. Mâu thuẫn chồng chéo này đẩy hàng nghìn chủ doanh nghiệp vào tình thế trớ trêu: không thể giải thể vì chưa trả xong nợ, nhưng cũng không thể phá sản vì đã bị thu hồi giấy phép.

3.2. Những rào cản hành chính và tâm lý né tránh áp lực tài chính của doanh nghiệp

Bên cạnh mâu thuẫn giữa các đạo luật, hành trình đóng cửa doanh nghiệp còn bị băm nát bởi những rào cản thủ tục hành chính vô cùng hà khắc và phiền hà.

Nút thắt chặt nhất trong chuỗi thủ tục hành chính này chính là quy trình chốt sổ thuế và quyết toán thuế giải thể theo quy định của Luật Quản lý thuế 2019 và Luật Doanh nghiệp 2020. Cơ quan thuế áp đặt một quy trình kiểm tra quyết toán vô cùng khắt khe, đòi hỏi sổ sách và chứng từ hóa đơn phải đạt đến độ hoàn hảo tuyệt đối.

Đây là một đòi hỏi vô cùng phi lý đối với khối doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Theo thống kê thực tế, một doanh nghiệp dù có doanh thu dưới 10 tỷ đồng vẫn phải vận hành và lưu trữ tới 4 loại sổ sách kế toán phức tạp. Họ phải nộp thuế dựa trên doanh thu trừ đi chi phí, nhưng việc chứng minh hóa đơn đầu vào lại là một bài toán gần như không có lời giải.

Hãy nhìn vào thực tế đời sống bình dân: "Một hàng phở làm sao chứng minh con gà mua ở đâu mà có hóa đơn hợp lệ?"

Khi cơ quan quản lý đòi hỏi hóa đơn chuẩn chỉnh cho mọi chi phí đầu vào nhỏ lẻ, các doanh nghiệp siêu nhỏ lập tức rơi vào thế vi phạm nghĩa vụ tài chính một cách thụ động. Sự lệch pha giữa quy định pháp lý cứng nhắc và thực tiễn kinh doanh dân sinh tạo ra một cái bẫy truy thu và phạt vi phạm hành chính khổng lồ.

Đối mặt với nguy cơ bị truy thu thuế cùng chi phí thời gian kéo dài hàng năm trời, nhiều chủ doanh nghiệp nảy sinh tâm lý hoảng loạn và kiệt sức. Họ lựa chọn giải pháp tiêu cực là "bỏ không" công ty, vứt bỏ toàn bộ hồ sơ để tháo chạy khỏi thị trường thay vì đối mặt với quy trình giải thể đắt đỏ.

Phần 4: Bước chuyển tư duy thể chế từ Luật Phục hồi, Phá sản 2025 và giải pháp khơi thông điểm nghẽn

4.1. Đột phá tư duy từ Luật Phục hồi, Phá sản 2025: Tái cấu trúc thay vì thanh lý

Sau khi chúng ta cùng nhìn thẳng vào những mảng màu xám xịt và vô vàn điểm nghẽn thể chế ở các phần trước, một tín hiệu tích cực đầy kỳ vọng đã xuất hiện.

Đó chính là bước chuyển mình mạnh mẽ với sự ra đời của Luật Phục hồi, Phá sản số 142/2025/QH15, gồm 8 chương và 88 điều, được Quốc hội ban hành ngày 11/12/2025. Đạo luật này chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/03/2026, thay thế và làm hết hiệu lực toàn bộ Luật Phá sản số 51/2014/QH13 cũ.

Thủ tục phục hồi giờ đây đã trở thành một quy trình tố tụng độc lập. Quy trình này được kích hoạt ngay khi doanh nghiệp vừa mới xuất hiện nguy cơ mất khả năng thanh toán, chứ không chờ đến lúc đã kiệt quệ hoàn toàn. Sự can thiệp sớm này giúp ngăn chặn hiệu quả nguy cơ sụp đổ dây chuyền, cởi bỏ tâm lý nặng nề, coi phá sản là "con đường chết".

Bên cạnh đó, Nhà nước cũng đưa ra các chính sách hỗ trợ rất thiết thực về thuế, phí, tín dụng, lãi suất, đất đai, công nghệ và chuyển đổi số cho doanh nghiệp đang trong quá trình phục hồi.

4.2. Khơi thông điểm nghẽn tài chính và hiện đại hóa quy trình tố tụng

Luật Phục hồi, Phá sản số 142/2025/QH15 còn tháo gỡ triệt để một nghịch lý cay đắng: "Doanh nghiệp kiệt quệ không có tiền trả phí phá sản nên không thể phá sản".

Để đập tan nút thắt kéo dài nhiều năm qua, luật mới quy định nguồn ngân sách nhà nước sẽ tạm ứng chi phí phá sản cho các doanh nghiệp không còn tài sản. Khoản tiền tạm ứng này sẽ được hoàn trả lại cho ngân sách sau khi các tài sản còn lại của doanh nghiệp được xử lý và thanh lý xong.

Một điểm đột phá khác rất đáng chú ý là việc hiện đại hóa quy trình tố tụng bằng cách ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI) và blockchain.

Việc đưa AI và blockchain vào vận hành giúp kiểm kê, định giá và thanh lý tài sản một cách công khai, minh bạch, đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian giải quyết thủ tục. Sự hỗ trợ của công nghệ cũng tạo ra cơ chế giám sát chặt chẽ, giúp ngăn chặn tình trạng tẩu tán tài sản hay trục lợi chính sách.

Đây không chỉ là chiếc phao cứu sinh cho từng chủ doanh nghiệp, mà còn khơi thông dòng chảy tài chính và làm sạch môi trường kinh doanh cho toàn nền kinh tế.